Formatief evalueren vergt een kritische blik op het curriculum en slimme keuzes

Formatief evalueren staat bij veel scholen prominent op de agenda. Soms vanuit toetsbeleid, omdat daar knelpunten worden gezien, soms vanuit schoolleiding of leraren, omdat men het onderwijs anders wil inrichten. Twee ervaren onderwijsprofessionals op het vlak van formatief evalueren delen hun ervaringen.

Anja Schoots is onderwijskundig projectleider en leraar Nederlands op het Ichthus Lyceum in het Noordhollandse Driehuis. Gerdineke van Silfhout is curriculumontwikkelaar en themacoördinator toetsing bij SLO. Beiden hebben expertise op het gebied van formatief evalueren, maar elk vanuit een ander gezichtspunt. Welke lessen hebben zij geleerd bij het ontwikkelen van formatief onderwijs en welke tips hebben zij voor andere scholen?

Afbeelding met persoon, person, oud

Automatisch gegenereerde beschrijving

Gerdineke van Silfhout

Curriculumontwikkelaar Gerdineke van Silfhout adviseert scholen allereerst de leerdoelen goed in kaart te brengen en te onderzoeken hoe vol het curriculum nu werkelijk is, alvorens stappen te ondernemen richting formatief handelen. Zijn er dubbelingen of onderdelen die minder prioriteit hebben? “Het is aan te bevelen de belangrijkste leerdoelen van elk vak per periode op een A4-tje samen te vatten. Als je de A4-tjes van alle vakken vervolgens naast elkaar legt, kun je goed beoordelen waar ruimte zit en waar knelpunten worden ervaren door leerlingen en/of leraren. Zowel binnen als tussen vakken. Zo komt het nogal eens voor dat in klas 2 de recensie als tekstsoort bij Nederlands aan bod komt, terwijl leerlingen al in klas 1 bij kunstvakken zelf een recensie moeten schrijven. Als je dat beter op elkaar afstemt, wordt het logischer voor leerlingen.”

Curriculum opschonen
Een kritische kijk op het curriculum was ook de eerste stap die het Ichthus Lyceum ondernam. “We waren in staat om, over de vakken heen, te analyseren hoe het curriculum was op te schonen”, licht Anja Schoots toe. “Een overvol curriculum staat het welzijn van leerlingen en leraren danig in de weg. Samen met de sectievoorzitters en vooral op basis van onderzoek onder leerlingen en leraren zijn we gaan kijken hoe we slimme keuzes konden maken. Wat is nu echt belangrijk in het curriculum? Wat willen we dat leerlingen aan het eind van een schooljaar anders doen dan aan het begin? Hoe kunnen we logische combinaties tussen vakken maken? Het blijkt dat er best ruimte is. Leerlingen gaven bijvoorbeeld aan dat ze bij drie vakken een werkstuk moesten maken over de geschiedenis van hun woonplaats. Bij Geschiedenis, bij Nederlands en bij Aardrijkskunde. Als we dat combineren, bespaart het werkdruk bij de leerling en het scheelt de leraar tijd, omdat je de taken om instructie en feedback te geven over de drie betrokken leraren kunt verdelen.”
Gerdineke beaamt dit. “Als je doordachte keuzes maakt in het curriculum, haal je ongewenste overlap eruit. Je beperkt je tot gewenste herhaling en verdieping, waardoor de benodigde kennis en vaardigheden beter beklijven en er meer ruimte komt voor feedback.”
Gerdineke ziet ook scholen waar collega’s hands-on starten met formatief evalueren in de klas. Tijdens of na het uitproberen, successen delen en reflecteren komt het team er vervolgens toe het curriculum onder de loep te nemen. Ook deze route kan tot goede resultaten leiden, is haar ervaring.

Formatieve cyclus
Hoe stem je leren, onderwijzen en toetsen op elkaar af? ‘Leerlingen zijn vaak geneigd net voor een toets te gaan stampen, met het gevolg dat ze na een paar weken een groot deel van de stof alweer kwijt zijn’, aldus Anja. ‘Dat is zonde, ook voor de leraren. Die steken hun energie in werk dat grotendeels niet beklijft. Dat moest anders, vonden we. We zochten naar een manier van lesgeven, waarbij leerlingen duidelijk zien waar ze naartoe werken en welke tussenstappen daarvoor nodig zijn. We doen mee in het leernetwerk van SLO, alwaar we inmiddels al veel kennis over formatief handelen hebben opgedaan.’