Veerkracht is een mentaal vermogen dat je met behulp van persoonlijke begeleiding en voldoende steun uit de omgeving leert en verder opbouwt. Het ontwikkelen van veerkracht is een leerproces waar naast de nodige stress en onzekerheid ook structuur en voldoende tijd voor nodig is: structuur om bewustzijn te ontwikkelen over wat er daadwerkelijk gebeurd is en tijd om te kunnen reflecteren op wat het teweeg heeft gebracht. Studenten ontwikkelen veerkracht niet door de tegenslagen; leren ‘op te veren’ komt daarna. Voorwaarden zijn voldoende ruimte om de eigen weerbaarheid te ervaren, flexibiliteit te kunnen tonen en hulpbronnen in te schakelen. Zonder persoonlijke begeleiding, structuur én tijd leer je dus niks van tegenslagen en ontstaan er vervolgens ook geen nieuwe perspectieven.
Interactie
Het ontwikkelen van veerkracht is niet een individueel proces maar een interactie tussen student en leeromgeving. Anders gezegd, het vermogen om veerkracht te ontwikkelen is niet alleen gebaseerd op de persoonlijke eigenschappen van een student. Ook de leercultuur, de vorm van ondersteuning en de mate waarin een begeleider de student weet aan te spreken is van invloed. Jongeren ondersteunen bij het ontwikkelen van veerkracht is in de huidige maatschappelijke tijd geen makkelijke opgaven. De toekomst van studenten is onzeker en staat bol van grote uitdagingen, die ongetwijfeld gepaard gaan met flinke tegenslagen. Onderwijsinstellingen hebben de belangrijke taak om jongeren daarop voor te bereiden. Het ontwikkelen van individuele én van collectieve veerkracht kan alleen door samen met anderen vanuit verschillende maatschappelijke en culturele achtergronden kritisch naar de toekomst te kijken. Een onderwijsopdracht met grote verantwoordelijkheden, zeker in tijden van polarisatie.
Hulp vragen
Als je aan studenten vraagt waar ze de kracht vandaan halen om tegenslagen te verwerken en uitdagingen aan te gaan, dan gaat het vaak over doorzettingsvermogen en trots; over waar ze, in vergelijking met anderen, positieve eigenschappen van zichzelf in terugzien. Voordat studenten hulp vragen, lossen ze liever eerst zelf hun problemen op. Deze vorm van schijnzelfstandigheid is soms ontstaan vanuit de opvoeding of omdat hun ouders niet in staat waren hen te ondersteunen. Anderen noemen het een vorm van zelfredzaamheid die erbij hoort wanneer je de verantwoordelijkheid hebt voor jezelf te zorgen. Dit betekent natuurlijk niet dat studenten nooit hulp accepteren, maar vaak doen ze dat pas nadat ze volledig zijn vastgelopen. Soms doen ze dat omdat ze denken dat hulp vragen een vorm van zwakte is, soms omdat ze anderen niet willen belasten en soms omdat hulp vragen in het verleden tot een negatieve ervaring heeft geleid, vaak met een laag zelfbeeld tot gevolg.
De praktijk laat zien dat studenten hun zelfbeeld verhogen door zelfstandig een aantal bewuste grote keuzes te maken, bijvoorbeeld ten aanzien van identiteit, persoonlijke verlangens en de eigen toekomst. En omdat juist deze keuzes als uiterst persoonlijk worden ervaren, is hulp vragen niet vanzelfsprekend.
Rene Beijer is senior studentbegeleider en docent aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.