Hoe verhoud je je als vo-school tegenover de toename van het aantal jongeren dat kampt met schoolstress en prestatiedruk? Om daar antwoorden op te vinden, voerde ik een participatief actieonderzoek uit, oftewel een onderzoek in de praktijk naar een vraag uit diezelfde praktijk. De kracht van deze vorm van onderzoek werd bevestigd door de uitkomst: een standaardoplossing is er niet, gelukkig wel handvatten waar de school mee verder kan.

Het ondersteuningsteam op onze school constateerde dat – met name in de bovenbouw van het vwo – het aantal aanmeldingen van jongeren met een hulpvraag rondom schoolstress en prestatiedruk toenam. Het team wilde graag preventiever werken, omdat problemen dan niet verergeren en jongeren eerder geholpen zijn (Shields-Zeeman et al., 2021). Een van de initiatieven was het geven van de lessen Je brein de baas?! in de mentorles van vwo 4. Met behulp van dit programma krijgen jongeren tools in handen om met stress en prestatiedruk te leren omgaan. In mijn onderzoek, Schoolstress en prestatiedruk te lijf!, was dit lesprogramma het vertrekpunt.

Actieonderzoek

In dit actieonderzoek is gebruikgemaakt van onderzoekmethodes uit Ontwerpen voor zorg en welzijn (Van ’t Veer, 2021), Deep Democracy (Kramer, 2022) en Dynamische Oordeelsvorming (Van den Broek & Thiebout, 2014):

  • Een cimo-analyse helpt om een samenhangend beeld te krijgen waaraan de te ontwerpen interventie moet voldoen.
  • Een empathymap helpt om de doelgroep duidelijk voor ogen te hebben. Voor wie ontwerp je de interventie?
  • Brainwriting is een veilige brainstormmethode voor een groep die niet vaak in dezelfde samenstelling bij elkaar komt. De verschillende perspectieven zorgen voor nieuwe inzichten.
  • Decision matrix kan worden ingezet als genuanceerde beslismethode om met elkaar te beslissen welke interventie prioriteit krijgt.
  • Deep democracy is een dialoogvorm waarin de stem van de minderheid meegenomen wordt in het meerderheidsbesluit.
  • Dynamische oordeelsvorming is een dialoogvorm om met elkaar in gesprek te gaan en je bewust te zijn van eigen oordelen en aannames. Door deze te parkeren ontstaat er ruimte om inhoudelijk en procedureel een dialoog aan te gaan met de ander.

Mentaal kapitaal

Theoretische ondersteuning voor mijn onderzoek vond ik in Mentaal Kapitaal

(Doornwaard et al., 2021). In dit onderzoek worden zes aanbevelingen gedaan om schoolstress en prestatiedruk aan te pakken. Een van die aanbevelingen luidt: investeer in mentaal kapitaal. Dit betekent het versterken van de vaardigheden van de jongeren, zoals stressherkenning, leren leren, prioriteiten stellen en timemanagement, en het bieden van een veilig schoolklimaat. Met dat laatste wordt bedoeld dat de school voldoende aandacht heeft voor mentaal welzijn, door persoonlijk contact en adequate ondersteuning. Mijn eigen onderzoek sluit bij deze aanbeveling aan.

De deelnemers waren de jongeren uit vwo 4, mentoren, docenten, het management en het ondersteuningsteam. De data zijn op verschillende manieren opgehaald: met behulp van interviews, teamgesprekken en verschillende praktische onderzoekmethodes zoals een cimo-analyse, empathymap, brainwriting en decisionmatrix (zie kader). Na elke sessie werd bekeken welke volgende stap in het onderzoek nodig was, om zo het cyclisch proces van het actieonderzoek te volgen en alle betrokkenen een stem te geven in het proces. Hierbij werd ook gebruikgemaakt van dialoogmodellen, zoals Deep Democracy en Dynamische Oordeelsvorming (zie kader).


Tips

Zo pak je het onderwerp schoolstress en prestatiedruk aan:

  1. Sluit aan bij actuele initiatieven in de school;
  2. 2. Begin klein en vertraag indien nodig, zodat er draagvlak ontstaat;
  3. Betrek zowel jongeren, mentoren, docenten, management als ouders.

Verbeterpunten

De eerste bijeenkomst van het onderzoek betrof een gesprek met de vwo 4-mentoren. Tijdens deze bijeenkomst bleek de meerderheid het lesprogramma Je brein de baas?! niet te geven, door verschillende oorzaken. Zo waren er nieuwe mentoren die niet geschoold waren om deze lessen te geven en sommige mentoren waren niet op de hoogte van het programma.

Alle mentoren wilden graag meedenken over hoe schoolstress en prestatiedruk verminderd konden worden. Gaandeweg werd duidelijk dat er meer nodig is dan alleen een lesprogramma. Zo was er bijvoorbeeld behoefte aan het aanleren van gesprekstechnieken om het met jongeren over mentaal welzijn te kunnen hebben. Daarnaast bleken de lessen van Je brein de baas?! meer geschikt voor klas 1 tot en met 3. Uit de sessies met de andere deelnemers bleek onder meer nog dat de school goed moet kijken naar de planning van toetsweken en dat pedagogisch-didactisch handelen aandacht vraagt. Alle deelnemers noemden de prestatiemaatschappij en de rol van ouders ook als invloedrijke factoren op mentaal welzijn.

De betrokkenen gaven bovendien aan dat het essentieel is aan te sluiten bij de ontwikkelingen in de school om dit thema aan te pakken. De school wilde bijvoorbeeld al langer het mentoraat verstevigen. De ondersteuning van mentoren bij het oefenen van gespreksvaardigheden over schoolstress en prestatiedruk sluit hier mooi bij aan. Omdat Je brein de baas?! het meest geschikt bleek voor de onderbouw, kan dit lesprogramma nu dus een plek krijgen in het mentorprogramma in deze leerjaren. Het pedagogisch-didactisch handelen heeft een plek in het schoolplan en zal binnen de teams ook onderwerp van gesprek zijn. Bij het maken van de nieuwe jaarplanner voor volgend schooljaar is het inplannen van toetsweken een punt van aandacht. Een volgende stap is ook de ouderraad te betrekken bij het thema, om zo hierin samen op te trekken.

Bronnen

Doornwaard, S., Peeters, M., Leijerzapf, M., De Haas, J., Efat, A. & Kleinjan, M. (2021). Mentaal kapitaal: Welke factoren spelen een rol bij ongezonde stress, prestatiedruk, schoolverzuim/thuiszitten en schooluitval? Regionale Kenniswerkplaats Jeugd en Gezin Centraal. Geraadpleegd op 10 mei 2023.

Kramer, J. (2022). Deep Democracy: De wijsheid van de minderheid (7e druk). Boom.

Shields-Zeeman, M., Van Bon-Martens, M., & Smit, F. (2021). Samen werken aan een mentaal gezonde samenleving: Bouwstenen voor mentale gezondheidsbevordering en preventie. Trimbos-instituut. Geraadpleegd op 2 januari 2024.

Van den Broek, M., & Thiebout, M. (reds). (2014). Dynamische oordeelsvorming: Een middel tot ontwikkeling mens en organisatie. Christofoor.

Van ’t Veer, J., Wouters, E., Veeger, M., & Van der Lugt, R. (2021). Ontwerpen voor zorg en welzijn. Coutinho.