Als je ergens niet heel goed in bent, denk je misschien wel dat je alles goed doet. Simpelweg omdat je niet beter weet. Omdat je je fouten niet herkent, probeer je er ook niet beter in te worden. Sterker nog, je blijft liever op hetzelfde niveau hangen én gaat constant op zoek naar bevestiging dat je gelijk hebt. Vaak onbewust.
Binnen elke opleiding zijn er zijn docenten die van een onderwerp veel verstand hebben en hier niet mee te koop lopen omdat ze extra kritisch op zichzelf zijn en weten hoe complex het is. Daarentegen zijn er ook docenten die ten onrechte beweren alles over een bepaald onderwerp te weten.
Dunning-Kruger effect
Docenten met minder kennis hebben vaak meer vertrouwen in hun competentie en kunnen door het gebrek aan kennis niet goed inschatten of dit terecht is. Docenten die uiterst competent zijn, twijfelen meer over hun kennis omdat ze weten hoe ingewikkeld het kan zijn. Deze onderlinge mismatch, ook wel bekend als het Dunning-Kruger effect, is een cognitieve bias waarbij de mensen met weinig kennis hun competentie overschatten en de zeer competente mensen hun kennis juist onderschatten.
Docenten maken dagelijks talloze keuzes voor hun studenten. Ze beslissen over leertaken, leerdoelen en over de kwaliteit van de samenwerking. Dit gebeurt veelal op basis van concrete gegevens, ideeën en natuurlijk verwachtingen, die berusten op de intuïtie en ervaring van de docent zelf.
Wat in de praktijk opvalt is dat de keuzes die op basis van docentverwachtingen gemaakt worden het meest van invloed zijn op de leerprestaties van de student. Enerzijds omdat het verwachtingsvol handelen van de docent van invloed is op de motivatie, betrokkenheid en professionele ontwikkeling van de student. Anderzijds omdat deze verwachtingen een hoge mate van invloed hebben op het onbewust en impliciet handelen van de docent zelf. Bijvoorbeeld door middel van verbale en non-verbale communicatie. Het is daarom goed om als docent stil te staan bij dat waar deze zogenaamde docentverwachtingen op gebaseerd zijn.
Self-fulfilling prophecy
Docentverwachtingen worden al ruim 55 jaar onderzocht. Rosenthal en Jacobson lieten al in 1968 zien dat ze een bepalend, zelfversterkend effect hebben op leerprestaties. Zij beschrijven het Pygmalion-effect; hoe docentverwachtingen leiden tot betere of juist tot slechtere leerprestaties. Rosenthal en Jacobson zien het Pygmalion-effect ook als een vorm van een self-fulfilling prophecy doordat studenten hun gedrag aanpassen aan de verwachtingen die docenten van ze hebben. In de hoop dat als ze daaraan voldoen, ze beter presteren.
Inmiddels is bekend dat docentverwachtingen ook invloed hebben op het pedagogisch en didactisch handelen van de docent. Handelen waarvan we weten dat het van invloed is op de sociaal-emotionele ontwikkeling van jongeren. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer docenten, vaak onbewust, de studenten met lage verwachtingen minder aandacht, feedback en ondersteuning geven. Deze studenten krijgen hierdoor minder de kans om de eigen leerprestaties te verbeteren en zich sociaal-emotioneel verder te ontwikkelen. Met als mogelijk gevolg dat deze studenten in een negatieve vicieuze cirkel terecht komen, vaker een negatief zelfbeeld hebben en minder zelfvertrouwen ontwikkelen.
Rene Beijer is senior studentbegeleider en docent aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.