Ontmoetingsplaats voor vakdocenten

‘Het belangrijkste wat we doen, is het verbinden van onze leden. Dat zijn in ons geval aardrijkskundedocenten, maar ook lerarenopleiders, wetenschappers en professionals uit het veld van ruimtelijke ordening,’ zegt Eelko Postma. Als secretaris-directeur bij het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG ) heeft hij de dagelijks leiding over de vereniging. 

Eelko stelt dat de brede samenstelling van het ledenbestand de vereniging divers en krachtig maakt. ‘We bieden een platform waar kennisuitwisseling plaatsvindt, ruimte is voor ontmoeting, en praktijk en theorie samenkomen.’ 

De vereniging organiseert jaarlijkse onderwijsdagen, publiceert een tijdschrift en faciliteert workshops waarin didactische en inhoudelijke thema’s voorop staan. Professionaliteit staat centraal, met oog voor de actualiteit. ‘We houden de vakinhoud actueel en vertalen maatschappelijke thema's, zoals klimaatverandering of geopolitieke spanningen, naar het klaslokaal,’ vertelt hij.

Vrijwilligersorganisatie

Vecon-secretaris Henk van den Boomgaard herkent zich in deze rol. Zijn vereniging voor de economische vakken, kent echter een andere structuur. ‘Wij zijn echt een vrijwilligersorganisatie. Bestuursleden en actieve leden combineren hun werk voor de vereniging met het geven van onderwijs. Dat betekent dat er een sterke verbinding is met de dagelijkse onderwijspraktijk.’ De Vecon richt zich op het versterken van vakinhoud én vakdidactiek. ‘We hebben een sectie vakdidactiek die zich bezighoudt met vragen als: hoe breng je abstracte economische begrippen begrijpelijk over aan leerlingen? Welke actuele economische vraagstukken zijn relevant voor jongeren? Denk aan thema's als schuldenproblematiek of financiële geletterdheid.’

Kennis delen en professionaliseren

Zowel Henk als Eelko benadrukken het belang van kennis. Eelko: ‘Je kunt pas goed onderwijs geven als je beschikt over stevige, vakinhoudelijke kennis en weet hoe je die pedagogisch en didactisch verantwoord overbrengt.’ Daarin zit volgens hem ook de rol van de vakvereniging: zorgen dat leden toegang hebben tot actuele informatie, onderzoek, en goede lesvoorbeelden. Voor Henk is professionalisering ook een speerpunt. ‘We willen dat docenten economie op een bekwame manier lesgeven. Dat vraagt training, reflectie en uitwisseling. Daarom publiceren we in ons tijdschrift niet alleen inhoudelijke artikelen, maar ook bijdragen over didactiek, ervaringen uit de klas en interviews met lerarenopleiders.’

‘Duidelijke stem bij curriculumvernieuwing’

Zowel de Vecon als het KNAG werkt intensief samen met opleidingsinstituten, wetenschappelijke instellingen en beleidsorganisaties. ‘We zijn continu in gesprek met partijen als SLO en OCW over curriculumontwikkeling,’ zegt Eelko. ‘Onze leden signaleren trends in het onderwijsveld en wij geven die signalen door. Klimaatverandering was vijftien jaar geleden nog nauwelijks een thema in het curriculum. Nu is het niet meer weg te denken.’

In curriculumvernieuwing hebben leraren dankzij vakverenigingen een duidelijke stem. Eelko: ‘We willen dat het curriculum actueel en relevant blijft. Maar dat moet wel gedragen worden door de mensen voor de klas.’ Ook Henk onderstreept het belang van betrokkenheid bij curriculumontwikkeling. ‘Als we willen dat leerlingen op school leren omgaan met economische vraagstukken van nu, dan moet dat terugkomen in de lesstof. Dat gaat niet vanzelf. Daarvoor moeten we samenwerken met onderwijsontwikkelaars, examenmakers en beleidsmakers.’

Dicht bij praktijk

Een opvallend aspect van beide verenigingen is dat ze grotendeels draaien op de inzet van leraren zelf. ‘Alles wat we doen, komt uit het veld,’ benadrukt Eelko. ‘Artikelen, workshops, lezingen; ze worden verzorgd door docenten die met beide benen in de praktijk staan.’ De samenwerking met wetenschappers bij het KNAG is ondersteunend, maar altijd gericht op het onderwijs. ‘Onderzoekers in onze vereniging zijn er niet voor hun eigen beroepsgroep, maar om onderwijs te helpen verbeteren,’ zegt hij. ‘Het is mooi als je in één vereniging mensen hebt die onderwijs geven én mensen die het vak inhoudelijk verdiepen. Die uitwisseling maakt ons sterker.’ Ook Henk deelt die visie: ‘We willen dat leden zich herkennen in wat de vereniging doet. Dat betekent dat we dicht bij de praktijk blijven. Tegelijkertijd bieden we ruimte voor reflectie en verdieping, bijvoorbeeld via studiedagen of artikelen in ons blad.’

Curriculumbekwaam worden

Niet iedere leraar is lid van een vakvereniging. Veel docenten weten vaag dat een vakvereniging ‘iets met belangenbehartiging’ doet, maar de werkelijkheid is rijker. Hanneke Tuithof is werkzaam in het bestuur van de VGN. ‘Als VGN willen we de belangen van geschiedenisdocenten in Nederland vertegenwoordigen en vertegenwoordigen we ook geschiedenis op de pabo. We organiseren veel inhoudelijke bijeenkomsten en conferenties en reageren ook op actuele ontwikkelingen.’ Op die manier bieden zij leden ondersteuning. De VGN komt ook op voor het schoolvak in de politiek en bij curriculumontwikkelingen. Hanneke: ‘Dat is iets waar docenten zelf geen tijd voor hebben. De vakorganisatie voert die gesprekken voor hen en zorgt ervoor dat je daar informatie over krijgt.’
Ze stelt dat politiek en uitgevers lang het curriculum in Nederland hebben bepaald. ‘Maar docenten zijn veel meer curriculumontwikkelaar dan we lang gedacht hebben. De vakvereniging helpt je om curriculumbekwaam te worden en om ook meer ruimte in je lessen te nemen.’

Volgens Hanneke helpen vakverenigingen docenten om alle ontwikkelingen in het onderwijs bij te houden. In een tijd van overvloedige en versnipperde informatie, bieden ze overzicht en selectie. ‘Via de vakvereniging weet je wat wel en niet klopt. We krijgen regelmatig vragen binnen als: “Mag mijn school dit van mij eisen?” en dan kunnen wij helderheid geven. Een vakvereniging kan je helpen om een betere gesprekspartner voor je schoolleiding te zijn.’ Ook de VGN draait grotendeels op vrijwilligers. Dat levert veel op, maar kent ook grenzen. ‘Onze ambities zijn misschien wel iets te groot voor een vrijwilligersorganisatie.’
Volgens Hanneke is het lidmaatschap van een vakvereniging verre van vrijblijvend: het is een investering in jezelf én in het vak. Door het lidmaatschap maak je het de vereniging mogelijk om op te komen voor het vak in de politiek en bij curriculumvernieuwing. De vakvereniging gaat in gesprek en is ook de plaats waar organisaties die invloed hebben op onderwijs en vak zich melden. Lidmaatschap heeft daarnaast praktisch nut. ‘Je kunt goedkoop naar conferenties en studiedagen, krijgt toegang tot een tijdschrift, nieuwsbrieven en klankbordgroepen en we publiceren veel onderzoek.’

Toekomstbestendig

Voor een aantal vakverenigingen, zoals die voor aardrijkskunde, geschiedenis en economie, geldt dat ze een groot ledenaantal van rond de 2.000 leraren kennen. Vakverenigingen voor bijvoorbeeld filosofie en maatschappijleer kennen kleinere ledenaantallen. Deze vakken hebben geregeld kleine of zelfs eenmanssecties. Dat maakt lidmaatschap extra belangrijk. Ook vervullen vakverenigingen de rol van pleitbezorger voor de legitimatie van het vak, zoals voor klassieke talen en levensbeschouwing en godsdienst.
Zowel de grotere als kleinere vakverenigingen zijn zich er bewust van dat nieuwe aanwas nodig is om toekomstbestendig te zijn en naar politiek en beleidsmakers de stem van het vak te kunnen blijven vertolken. Het is voor vakverenigingen belangrijk de nieuwe generatie leraren te bereiken. Hanneke: ‘We vergrijzen. We willen jonge docenten bereiken, maar zij zijn nog weinig met vakverenigingen bezig.’ Lerarenopleidingen spelen hierin een belangrijke rol. Het is goed als zij deel uitmaken van de beroepsgroep en lidmaatschap benoemen.