Jongeren trainen om de aandacht erbij te houden

Docenten zien vaak een verminderd concentratievermogen bij jongeren. Het puberbrein is gewend geraakt aan korte, snelle prikkels, zoals notificaties en eindeloze feeds. In de klas werkt dat door.

Achter social media apps en andere online platforms zit een verdienmodel waarin aandacht centraal staat. Deze systemen worden zo ontworpen, dat bezoekers zo lang mogelijk blijven scrollen of snel terugkeren. Big Tech-bedrijven, zoals Instagram en TikTok, beïnvloeden continu wat iemand ziet door verslavingsdesign en algoritmes in te zetten. Dat doen ze op basis van eerder getoond online gedrag van de bezoeker. Op deze manier verdienen deze platforms steeds meer geld aan advertenties en het verzamelen van data. 

Puberbrein

Het puberbrein is extreem gevoelig voor deze invloeden. De hersenen van adolescenten werken fundamenteel anders dan die van volwassenen. Een van de belangrijkste verschillen met een volgroeid brein zit in de prefrontale cortex. Dit hersengebied is verantwoordelijk voor plannen, impulsen afremmen, risico’s inschatten en emoties reguleren. Bij adolescenten is dit gebied nog lang niet volgroeid. Tegelijkertijd is het beloningssysteem van jongeren extra actief. Sociale feedback en onverwachte prikkels zijn voor jongeren extra aantrekkelijk. Dat is een normale en zelfs nuttige fase in hun ontwikkeling. Ze zijn nieuwsgierig, zoeken contact met anderen en verkennen hun omgeving.

Maar in een digitale wereld vol snelle wisselende prikkels heeft dat ook een keerzijde. Het brein raakt gewend aan die snelle afwisseling en is steeds moeilijker in staat tot lange of diepe concentratie. Aandacht is maar beperkt inzetbaar. Het brein kan zich niet doorlopend focussen. Volgens onderzoek naar media-multitasking, presteren jongeren die vaak verschillende digitale media tegelijk gebruiken slechter op concentratie- en geheugenopdrachten. Een studie onder bijna 2.400 Nederlandse jongeren toont aan dat intensieve media-multitasking leidde tot slechtere schoolprestaties, stress en verminderde concentratie. 

Gevolgen voor leren

Begrijpen kost tijd. Lezen vraagt langdurige aandacht. Uitleg volgen betekent dat ze informatie moeten vasthouden en verwerken. Ze moeten luisteren zonder een directe beloning in het vooruitzicht en dat valt niet mee. Door de ontwikkeling die het brein doormaakt, ervaren jongeren het uitvoeren van taken zonder directe beloning namelijk als lastig. Hierdoor starten ze minder gemotiveerd en haken ze sneller af. Ze zoeken afleiding of blijven hangen op een oppervlakkig niveau. Vaak betekent dat onrust in de klas. 
Daarnaast beginnen veel leerlingen de dag met een stroom aan digitale prikkels. Tegen de tijd dat de eerste les begint, heeft het brein al tientallen of zelfs honderden kleine informatieprikkels verwerkt. Meer dan de helft van de leerlingen krijgt 237 notificaties of meer op de smartphone en checkt die telefoon gemiddeld ruim honderd keer per dag. Digitale overprikkeling kan leiden tot mentale vermoeidheid. Concentratie op school vraagt dan extra inspanning.

Elke onderbreking, hoe klein ook, maakt het lastiger om weer op hetzelfde niveau verder te gaan. Na afleiding is de aandacht niet direct volledig terug. Een deel van het brein blijft nog bezig met de vorige prikkel. Dat kost capaciteit. Leerlingen pakken de taak weer op, maar vaak oppervlakkiger en trager. Daarom gaat het niet alleen om het vasthouden van aandacht, maar ook om het terugbrengen ervan. Dat vraagt om meer sturing in de les. Naast kennisoverdracht wordt het trainen van aandacht - richten en vasthouden - dan ook steeds belangrijker.

Langere focus

De vorm van aandacht die nodig is om te leren, staat haaks op de aandacht die gevraagd wordt vanuit de ontworpen digitale systemen. Van jongeren wordt op school iets verwacht wat hun dagelijkse omgeving nauwelijks van hen vraagt: de aandacht vasthouden bij één taak. Dat lukt niet vanzelf. Net als bij lezen of schrijven vraagt dat om oefening. Aandacht is te trainen. De klas kan een plek zijn waar jongeren hun aandacht leren opbouwen. Kleine aanpassingen in lesopbouw en werkvormen kunnen daarbij al verschil maken. 

Leerlingen zijn gewend aan directe bevestiging. Door eerst een denkstap van hen te vragen, blijven ze zelf actief. Laat ze zoveel mogelijk oplossingsgericht denken. Dat kan door dat proces expliciet te begeleiden en niet direct antwoorden te geven. 

Ook werken met duidelijke en steeds langere concentratieblokken van uitleg en zelfstandig werken, helpt leerlingen hun focus te verbeteren. Verder kan stil lezen of nadenken zonder scherm helpen om het brein te laten wennen aan een langere focus.

Veel leerlingen staan er niet bij stil hoeveel (langetermijn)invloed apps en platforms hebben op hun aandacht. Een open gesprek over de toepassing van verslavingsdesign door Big Tech-bedrijven kan het bewustzijn hierover vergroten.

Aandachtsvaardigheid

In de huidige maatschappij kunnen we digitalisering niet tegengaan. Sterker nog, het digitale landschap verandert sneller dan ooit. Daarom wordt aandacht steeds meer een vaardigheid die leerlingen moeten leren ontwikkelen. Scholen kunnen daarin een belangrijke rol spelen. Dat vraagt om een andere kijk op lesgeven, waarin aandacht niet alleen wordt verondersteld, maar bewust wordt georganiseerd. Niet alleen kennis overdragen, maar ook trainen wat steeds zeldzamer en schaarser wordt: aandacht en focus.