Vooral bij jongeren met ouders die kampen met psychische problemen of verslaving is het lang niet altijd zichtbaar hoe het thuis gaat. Schaamte, loyaliteit of simpelweg het ontbreken van de juiste vragen zorgt ervoor dat deze jongeren vaak onder de radar blijven. Catharina Hartman van Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) en ervaringsdeskundigen Leonie van Leeuwen en Sandra Vermeulen namen in 2023 het initiatief daar verandering in te brengen door een tool te ontwikkelen. De initiatiefnemers deelden de wens om persoonlijke zorg en bewustwording voor mentale gezondheid op school te verbeteren. Bij de ontwikkeling van de Wolkenkaarten hebben onderzoekers, ervaringsdeskundigen en jongeren samengewerkt.
Wolkenkaarten
De Wolkenkaarten zijn een praktisch hulpmiddel om op een laagdrempelige manier met jongeren in gesprek te gaan over hun mentale welzijn. Ze bestaan uit zes thema’s: algemeen, school, vrije tijd, thuis, welbevinden en steun. De kaarten bevatten vragen die uitnodigen tot reflectie en openheid. De kaarten zijn ontwikkeld in samenwerking met jongeren tussen de twaalf en achttien jaar, maar kunnen ook in bredere schoolcontext worden ingezet.
KOPP/KOV-leerlingen
Doel van de Wolkenkaarten is om mentale gezondheid op school bespreekbaar te maken, in het bijzonder voor zogenoemde KOPP/KOV-leerlingen, jongeren met ouders die psychische problemen hebben of kampen met een verslaving. In veel gevallen weten scholen niet of een leerling ouders heeft met psychische problemen of een verslaving. Daardoor wordt hulp of ondersteuning pas op een te laat moment ingeschakeld. De Wolkenkaarten helpen om eerder signalen op te vangen en ervoor te zorgen dat leerlingen zich gezien voelen. Niet ieder kind dat iets ingrijpends meemaakt, heeft direct professionele hulp nodig. Soms is een luisterend oor of een oplettende docent al voldoende.
De juiste vragen stellen
‘We weten als docent allemaal dat leerlingen niet alles vertellen,’ vertelt Rosie, docent en ervaringsdeskundige. ‘De gesprekskaarten helpen mij om de juiste vragen te stellen en ervoor te zorgen dat zij zich gezien en gehoord voelen, zodat ik hen kan ondersteunen als zij problemen hebben.’
Participatief actieonderzoek
Om de Wolkenkaarten te maken hebben onderzoekers met subsidie van ZonMw een participatief actieonderzoek uitgevoerd. Jongeren en andere ervaringsdeskundigen werkten actief mee aan het ontwerp van de kaarten.
De vraagstelling begon breed. Wat betekent het om op te groeien met een ouder met psychische problemen? Wat heb je dan nodig op school? Dat is samen met leerlingen onderzocht in lessen op het Eligant Lyceum in Zutphen. Tegelijk zetten de onderzoekers een vragenlijst uit onder volwassen KOPP/KOV-ervaringsdeskundigen. Dat leverde ruim 220 reacties op. Velen gaven aan dat ze als tiener hadden geworsteld met schaamte, loyaliteitsconflicten en het gevoel dat niemand hun problematiek zag. Ze hadden vaak wel waardering voor een klein gebaar van een docent.
Testen en verfijnen
Een groep van acht ervaringsdeskundigen werkte op basis van alle input de inhoud van de kaarten uit. Ze kozen de thema’s en vragen zorgvuldig uit om aan te sluiten bij het perspectief van jongeren én door docenten, mentoren en ondersteuners in het onderwijs te kunnen worden gebruikt. Het materiaal is getest en verfijnd in pilots op school en vervolgens gedrukt.
De kaarten zijn inmiddels door honderden scholen verspreid, mede dankzij de website wolkenkaarten.nl en de video (zie ook onder, red.) met uitleg en ervaringsverhalen. De eerste duizend sets waren binnen drie weken uitverkocht. Inmiddels zijn nog eens 1.500 sets gedrukt en door heel Nederland verspreid.
Leonie van Leeuwen is ervaringsdeskundige KOPP/KOV en projectleider van de Wolkenkaarten.