Vapen: wat kunnen scholen ertegen doen?

Vergeleken met sigaretten zijn vapes pas vrij kort op de markt. Daardoor zijn niet alle langetermijneffecten bekend. ‘Vapes zijn net als sigaretten zeer schadelijk voor de gezondheid. Het grootste gevaar is de verslaving aan nicotine. De tabaksindustrie voegt nicotinezouten toe die makkelijk worden opgenomen in het bloed, zodat kinderen sneller nicotineverslaafd raken. Kinderen maak je zo klant voor het leven.’ 

De nadelige gevolgen van vapes die Tijn opsomt zijn niet misselijk: concentratieverlies, verminderde conditie, hoesten, vieze smaak, meer stress, problemen met leren en slapen, verhoogde kans op depressie en angst. En daarnaast nog een hogere kans op een longontsteking, longbloeding of een klaplong. Het verontrustende is, dat kinderen er vaak al in groep 7 of 8 mee beginnen. ‘We kunnen jongeren niet de schuld geven, want ze worden gewoon verleid. Het puberbrein kan ook niet goed op de lange termijn denken, en ze kunnen niet op de rem trappen.’

Gastlessen

Tijn geeft vijf tot tien keer per jaar gastlessen op scholen. Daarnaast is hij als redacteur bezig met de herziening van het lesmateriaal en nieuwe werkvormen. ‘De gastlessen houden we zo feitelijk mogelijk, we gaan niet met een vinger wijzen. We vertellen over wat er in een vape zit, de verslavingsgevoeligheid en de effecten op het lichaam. Ook maken we gebruik van filmpjes, van dappere jongeren die over hun vape-verslaving vertellen. Advies van hun peers nemen jongeren makkelijker aan.’ 

Tijn is ook betrokken bij een pilot waarbij scholen gebruikmaken van een stophulpcoach, een initiatief van Vapen #jouwkeuze. ‘Hierbij werken we samen met stophulporganisaties (WeQuit en RookvrijEnFitter) om kinderen onder schooltijd te helpen om te stoppen met vapen.’

Docenten kunnen zelf ook signalen oppikken die erop wijzen dat een leerling vapet. ‘De tekenen van verslaving kunnen zijn dat een kind gestrest of geprikkeld is of problemen heeft met concentratie en conditie. Het lastige is dat dit ook symptomen zijn die vaker voorkomen, niet alleen bij vapen. Maar het is wel een reden zijn om door te vragen wat er aan de hand is.’ 

De school kan een aantal maatregelen nemen die de kans op vapen verkleint. ‘Met een rookvrij schoolplein, duidelijke regels in het schoolplan, voorlichting (aan ouders), een smartphonevrij beleid en zich aansluiten bij de Gezonde School.’ Samen met een aantal partners, waaronder het Trimbos-instituut en de GGD, is er een stappenplan nicotinevrije school opgesteld. Daarin vinden scholen concrete stappen om het starten met vapen te ontmoedigen.

Tijn heeft het gevoel dat we met de introductie van vapes terug in de tijd gaan. ‘We zien weer een hele generatie rokers opgroeien. Ik heb daarom nog geen intentie te stoppen met onze missie.’ Meer info: vapenjouwkeuze.nl.

Heike werkt voor de landelijke overheidscampagne Nee tegen Vapen die ouders actief betrekt bij preventie. ‘Veel ouders denken dat ze op de puberleeftijd niet zoveel invloed meer hebben, maar het tegendeel is waar. Onderdeel van de campagne is de Ouderbijeenkomst Vapen waarbij ouders handvatten krijgen om het gesprek over vapen met hun kind aan te gaan en beter leren begrijpen welke risico’s er aan vapen kleven. Daarnaast hebben we materialen ontwikkeld voor ouders, zoals een folder met gesprekstips, een kaartspel dat ouders samen met hun puber kunnen spelen en een video waarin je ziet hoe zo’n gesprek kan verlopen. Preventiewerkers van de lokale GGD of instellingen voor verslavingszorg (IVZ) verzorgen bijeenkomsten van een uur op scholen, maar ook bij sportclubs of buurthuizen. Zo bereiken we ouders op plekken die voor hen dichtbij en vertrouwd zijn.’ 

Smokefree Challenge 

Ook een gezonde sociale norm is belangrijk om te voorkomen dat jongeren starten met vapen en roken. ‘Juist in de puberleeftijd kijken jongeren naar elkaar voor wat normaal gedrag is en beïnvloeden ze elkaar. Als ze leeftijdsgenoten zien vapen, kan dat de indruk wekken dat dit normaal gedrag is. Scholen kunnen daar invloed op uitoefenen door te benadrukken dat niet-vapen juist de norm is. ‘De Smokefree Challenge is een klassikale niet-roken wedstrijd waarbij leerlingen met elkaar afspreken een half jaar lang niet te starten met roken of vapen. Het is een laagdrempelige interventie die docenten weinig tijd kost voor.’ Meer info: helderopvoeden.nl/nee-tegen-vapen.

Bij de start van de challenge ondertekenen de leerlingen een poster. ‘Zodat ze zich eraan committeren om een half jaar niet te vapen, roken of snus te gebruiken. Leerlingen hebben mij uitgelegd wat snus is (een rookloos tabaksproduct dat je onder je bovenlip stopt). De organisatie van de challenge stelt veel materiaal en werkvormen beschikbaar, zoals filmpjes, een quiz en een kwartetspel, waardoor de leerlingen leren wat de voordelen van niet-vapen en niet-roken zijn. Aan het eind van de challenge maak je als klas een creatieve opdracht. Wij hebben een podcast gemaakt die op de site van Smokefree challenge staat, zodat leerlingen op andere scholen ook zien wat de voordelen van niet-roken en niet-vapen zijn. Omdat het gemaakt is door leerlingen van dertien en veertien jaar is het aantrekkelijk en laagdrempelig.’

Daan raadt andere scholen aan om het gesprek met leerlingen over roken en vapen aan te gaan. ‘Begin november start ik met mijn nieuwe mentorklas aan de challenge. Ik ben weer erg gemotiveerd om de uitdaging aan te gaan.’ Meer info: smokefreechallenge.nl.

Verontruste cijfers

In 2023 had bijna een kwart (24,6 procent) van de leerlingen van twaalf tot en met zestien jaar ooit een vape gebruikt, 14,3 procent deed dat in de laatste maand en 4,0 procent dagelijks. Van de leerlingen die dagelijks een vape gebruiken, rookt bijna een derde (30 procent) ook dagelijks sigaretten. Bron: Scholierenmonitor.

Tips voor scholen

• Communiceer duidelijk het schoolbeleid over roken en vapen (bijvoorbeeld in de schoolgids);
• Zorg dat alle medewerkers uitdragen dat nicotinevrij de norm is; medewerkers mogen niet zichtbaar of ruikbaar roken of vapen;
• Plaats duidelijke bebording en handhaaf consequent: neem vapes en tabaksproducten in beslag bij overtredingen;
• Bied steun aan leerlingen met een verslavingsprobleem en blijf bij iedere overtreding consequent verwijzen naar professionele stophulp;
• Overweeg ‘nicotinevrije schooltijden’ in te voeren, óók in de pauzes en tussenuren;
• Veel scholen denken dat het voldoende is om voorlichting te geven, maar dit is niet genoeg. De meeste jongeren weten namelijk wel dat vapen slecht is, maar starten er toch mee.