Kansengelijkheid heeft al jaren de aandacht van onderwijsmensen, van leraren tot aan beleidsmakers. De Nederlandse overheid startte in 2022 met het programma School & Omgeving om met subsidie scholen te stimuleren extra, buitenschoolse activiteiten aan te bieden. Het doel van dit programma van het ministerie van OCW is de kansengelijkheid vergroten.

De buitenschoolse activiteiten moeten kinderen en jongeren helpen erachter te komen waar ze goed in zijn, te leren bouwen op zichzelf en de wereld te laten ontdekken. Ze kunnen werken aan verschillende gebieden: sociale ontwikkeling, cognitieve ontwikkeling, cultuur, sport, oriëntatie op jezelf en oriëntatie op de wereld. Scholen stellen zelf hun programma samen en schakelen voor de uitvoering vaak externe partijen in. De rijke schooldag die dit moet opleveren, bestaat uit programma’s die voor of na het reguliere lesprogramma plaatsvinden. 

Programma Gain Ground

Het Rijswijks Lyceum/Van Vredenburch College (RLVVC) ontwikkelde zo’n programma samen met Onder-wijsheid, een organisatie die zich richt op het ondersteunen en begeleiden van leerlingen in de leeftijd van 6 tot 23 jaar. Het programma Gain Ground richt zich op drie thema’s: identiteit, zelfvertrouwen en verantwoordelijkheid. Deze thema’s zijn gekozen, omdat uit vooronderzoek van de school was gebleken dat vooral die thema’s bij de leerlingen spelen. 

De thema’s kwamen achtereenvolgens aan bod in drie keer vier lessen aan het eind van de dag. De lessen werden gegeven door trainers van Onder-wijsheid en de mentor was daar actief bij aanwezig. Er deden vier tweede klassen mee, van vmbo tot vwo.

Gemeenschappelijke doelen

De school heeft daarna opdracht geven de opbrengsten te onderzoeken. Het kwalitatieve onderzoek naar Gain Ground bestond uit twee delen. Eerst onderzochten we in hoeverre de school en Onder-wijsheid met het programma dezelfde doelen nastreefden en dezelfde verwachtingen hadden over de werkzame bestanddelen (Mukumbang et al., 2020). Als je dat niet van tevoren goed afstemt, kunnen uitkomsten tegenvallen. Aan de hand van interviews met de programmaleiders van de school en de ontwikkelaar van het programma werd duidelijk dat de doelen en verwachtingen van RLVVC en Onder-wijsheid dicht bij elkaar lagen. School en aanbieder hadden dan ook al in een vroeg stadium regelmatig contact over de doelen en inhoud van het programma. Samengevat was de onderliggende overtuiging:

‘Als tweedeklas leerlingen een preventieve groepstraining van twaalf lessen hebben gevolgd, gericht op versterken van identiteit, zelfvertrouwen en verantwoordelijkheid, dan helpt dit leerlingen in het voorkomen van of omgaan met sociaalemotionele problematiek; eventuele problemen worden eerder gesignaleerd zodat tijdig ondersteuning geboden kan worden.’

Tree of Life


In de Tree of Life kun je in zes stappen je roots in kaart brengen: 

  • Wie/wat heeft jou gevormd tot wie je nu bent? (personen, ervaringen, kwaliteiten);
  • Schrijf op wat jou bezighoudt. Waar woon je? Wat doe je? Waar zet je je voor in?;
  • Teken een stam en schrijf daarin jouw waardes, talenten en kwaliteiten. Waarover voel jij je zelfverzekerd?;
  • Teken nu de takken. Wat zijn jouw wensen en dromen? Wat hoop je te bereiken? Welke kansen ga jij creëren voor jezelf?;
  • Teken nu de bladeren en zet erin welke acties je gaat ondernemen en wie je daarbij kan helpen;
  • Teken de vruchten van de boom. Welke waarde heb jij voor andere mensen? Wat draag jij bij? Hoe wil je herinnerd worden?

Woordspinnen

De volgende stap was het meten van de opbrengsten. School, aanbieder en onderzoeker besloten in overleg om het onderzoek te richten op drie doelen: leerlingen zijn zich bewust van hun sterktes; leerlingen kennen hun eigen waarden, eigenschappen en krachten; en leerlingen zijn zich bewust van hun eigen kunnen. 

We onderzochten dit aan de hand van zogenoemde woordspinnen (een soort conceptmap) en een focusgroep-interview. Leerlingen vulden op drie momenten een woordspin in, waarin ze woorden schreven die bij hen pasten. Waar ben je goed in? Wat vind je belangrijk? Wat doe je graag? Ze deden dat aan het begin van de eerste bijeenkomst, aan het eind van de vierde bijeenkomst (toen het onderdeel identiteit werd afgerond) en aan het eind van de laatste bijeenkomst. Leerlingen schreven dingen als: goed in Engels; kan goed met kinderen omgaan; kan goed luisteren; ik vind mijn familie belangrijk. 

Door de ontwikkeling in het aantal woorden én de inhoud van de woorden te bestuderen, konden we een (deel)opbrengst van het programma meten. Uit de analyse bleek dat leerlingen na vier lessen over identiteit meer woorden in de woordspin schreven die pasten bij een positief zelfbeeld. Op het derde meetmoment was dit weer minder. We vermoeden dat de lessen over identiteit positief hebben bijgedragen aan het zelfbeeld van de jongeren, maar dat herhaling nodig is om dit te bestendigen. 

Het focusgroep-interview bevestigde overigens de positieve uitkomst. Leerlingen zeiden onder andere: ‘Ik heb geleerd om naar mijn krachten te kijken en wat ik belangrijk vind in het leven’ en ‘Ik heb meer over mezelf geleerd, wat ik allemaal kan’.

Feedback

De leerlingen gaven ook op een aantal punten feedback. Ten eerste vonden ze de lessen lang en weinig activerend. Daarnaast gaven ze aan dat het passender zou zijn om het programma individueel of in kleine groepjes met de mentor te doen. De leerlingen denken dat de mentoren beter met hen kunnen werken, omdat zij de leerlingen al kennen. Een van de activiteiten die de leerlingen het meest aanspraken was de Tree of Life (zie kader) waarin de drie thema’s identiteit, zelfvertrouwen en verantwoordelijkheid bij elkaar komen.

Uit het onderzoek kunnen we concluderen dat het belangrijk is om in gesprek te gaan met aanbieders van School & Omgeving-programma’s over de doelen van een programma en hoe die bereikt worden. Ten tweede zien we dat het programma Gain Ground potentie heeft om leerlingen meer zicht te geven op hun eigen sterke kanten. Door het activerender te maken en er een follow-up aan te geven, zullen de opbrengsten bij de leerlingen beter beklijven.


Lineke van Tricht is directeur van Bureau Talent, docent aan de Radboud International Training on High Ability (RITHA) en onderzoeker en promovenda bij de Radboud Universiteit.

 

Bronnen

Ministerie van OCW (2023). School en Omgeving: Het verrijken van schooldagen: Wat wij al weten vanuit de wetenschap. 

Mukumbang, F. C., Marchal, B., Van Belle, S., & Van Wyk, B. (2020). Using the realist interview approach to maintain theoretical awareness in realist studies. Qualitative Research, 20(4), 485-515.