Meer collectivisme in het onderwijs

Elke leerling is uniek. Het argument dat elke leerling daarom een unieke benadering vereist, klinkt plausibel. Het wordt algemeen aangenomen dat leerlingen verschillen in leerbehoeften, leerstijlen en tempo. Dit idee van leerstijlen wordt echter inmiddels sterk bekritiseerd door academici en onderzoekers. De gangbare opvatting dat leerlingen allemaal hun eigen voorkeur voor een bepaald medium hebben (visueel, auditief, etc.) blijkt een neuromythe te zijn, met weinig wetenschappelijk bewijs ter ondersteuning (Hood, 2017). Het is niet zo dat de ene leerling meer baat heeft bij een Granny Smith terwijl de ander per se een Pink Lady nodig heeft. Leerlingen kunnen prima gedijen met dezelfde appelsoort, oftewel een gemeenschappelijke leservaring.

Kansenongelijkheid

Ik maak me er zorgen over dat differentiatie, het op maat snijden van onderwijs voor de individuele leerling, de kansenongelijkheid vergroot. Die bezorgdheid wordt versterkt door het Pygmalioneffect, dat stelt dat positieve verwachtingen leiden tot betere prestaties en een hoger zelfvertrouwen bij leerlingen (Gaikhorst et al., 2022). In een havo 4-klas kan differentiatie er bijvoorbeeld toe leiden dat leerlingen met lager opgeleide ouders vaker in de langzamere groepen worden geplaatst, waar minder complexe leerstof wordt aangeboden en de verwachtingen lager zijn. Hierdoor krijgen zij minder kansen om hun potentieel volledig te ontwikkelen, wat de kansenongelijkheid in de hand werkt. Ook om andere redenen hebben sommige leerlingen geen baat bij differentiatie (zie kader).

Bovendien legt differentiatie een enorme druk op docenten, die gedwongen worden om een veelheid aan lesmaterialen en -methoden te ontwikkelen. Dat is niet realistisch, zeker in een tijd van lerarentekort.

Afname sociale cohesie

Als er geen valide wetenschappelijk fundament is voor individuele leerstijlen, verliezen we een belangrijk argument voor diepgaande differentiatie. Bovendien sluit een dergelijke focus op het individu slecht aan bij de bredere maatschappelijke context, waarin we geconfronteerd worden met de schadelijke gevolgen van individualisering. Het Sociaal en Cultureel Planbureau waarschuwt voor een afname van sociale cohesie, toenemende eenzaamheid en een gebrek aan maatschappelijke verantwoordelijkheid en solidariteit als gevolg van de toenemende individualisering. Deze tendensen dreigen ook het onderwijs te beïnvloeden, waar een overmatige nadruk op individuele prestaties de samenwerking, empathie en het gevoel van gemeenschap kan ondermijnen. Het gaat dus verder dan praktische en pedagogische bezwaren.

Door sterk te focussen op de individuele smaakpapillen en individuele prestaties van leerlingen, lopen we het risico dat ze denken dat hun eigen voorkeuren en prestaties het belangrijkste zijn, en niet de groep. Die afname in collectivisme en empathie is een gevaarlijke boodschap in een tijd waarin we meer dan ooit behoefte hebben aan samenwerking en empathie. Om dit te bereiken, moeten we leerlingen leren dat vrijheid en verantwoordelijkheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn en dat onze acties invloed hebben op anderen in de klas en daarbuiten.

Samen leren

Minder differentiatie betekent dat leerlingen binnen een gemeenschappelijk kader werken. Dit geeft hun de vrijheid om samen te leren en te groeien, terwijl ze tegelijkertijd verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen leerproces en dat van hun klasgenoten. Door minder te differentiëren, worden leerlingen aangemoedigd om samen te werken en empathie te ontwikkelen voor hun klasgenoten. Ze leren om rekening te houden met de behoeften en gevoelens van anderen, wat bijdraagt aan een harmonieuze en ondersteunende leeromgeving.

Minder differentiatie zorgt ervoor dat alle leerlingen dezelfde leerervaring krijgen, wat bijdraagt aan een gevoel van gelijkheid. Dit is cruciaal om leerlingen niet alleen te vormen tot individueel succesvolle mensen maar ook tot verantwoordelijke en sociale wezens.

Balans herstellen

Daarom vind ik het van belang dat er een tegenbeweging komt, een terugkeer naar meer collectivisme in het onderwijs. Leerlingen hebben over het algemeen baat bij een gevarieerde didactiek die niet gebaseerd is op de illusie van individuele leerstijlen. Dit betekent niet dat we de individuele leerling moeten negeren, maar dat we de balans moeten herstellen. Ik pleit voor een onderwijs dat zowel individuele groei als gemeenschapsgevoel bevordert en waarin leerlingen zich veilig en comfortabel voelen.

Laten we reflecteren op onze waarden en normen en zoeken naar een meer evenwichtige benadering, waarin het wij-gevoel weer centraal staat. Ik denk dat de tijd rijp is voor een open dialoog over de impact van individualisering op ons onderwijs en onze samenleving. Uiteindelijk delen we dezelfde toekomst.

Peter Ketelaars is docent natuurkunde aan het Amstelveen College.