Leren voor duurzaamheid in een regionale context

Net als elders spelen in deze regio complexe duurzaamheidsvraagstukken op het vlak van natuur, milieu en gezondheid. Een actueel landelijk en zeker ook regionaal voorbeeld is de stikstofcrisis die de natuurlijke leefomgeving in de sterk agro-industriële Gelderse Vallei-regio beïnvloedt. Het gaat bij leren voor duurzaamheid ook om verdelingsvraagstukken, burgerschap, en waarden, normen en handelingsperspectieven om te komen tot een duurzame wereld.

Anticiperen op en omgaan met duurzaamheidsvraagstukken vraagt om specifieke competenties (houding, kennis, vaardigheden en gedrag) (UNESCO, 2020). Scholen hebben een sleutelrol om jongeren hiervoor toe te rusten. Idealiter bereidt het onderwijs leerlingen en studenten niet alleen voor op een werkend leven maar stimuleert het hen ook verantwoordelijke wereldburgers te worden die zorgvuldig omgaan met zichzelf, anderen, natuurlijke hulpbronnen en hun leefomgeving.

Duurzaamheidscompetenties

Bij de duurzaamheidscompetenties die nodig zijn om bovengenoemde vraagstukken te kunnen hanteren, gaat het om het (te ontwikkelen) vermogen van leerlingen en studenten om:

• relaties, afhankelijkheden en gehelen te zien (systeemdenken);
• feiten, meningen en fictie te onderscheiden en zorgvuldige afwegingen te maken (kritisch denken);
• om te gaan met onzekerheid en ambiguïteit en daarop te anticiperen;
• te reflecteren op waarden, principes en morele dilemma’s;
• handelingsperspectieven te ontwikkelen door na te denken over toekomstscenario’s en interventies te ontwerpen en implementeren;
• samen te werken, ook met andersdenkenden;
• verbondenheid te ervaren met de natuur;
• motivatie te ontwikkelen om duurzaam te handelen.

Deze competenties zijn deels geconcretiseerd, met name voor universitaire onderwijsprogramma’s (o.a. Wiek e.a., 2016). Er is echter niet onderzocht hoe deze competenties vormgegeven en ontwikkeld worden in vo en mbo, en of daarop gerichte onderwijsactiviteiten effectief zijn.

Het project “Leren voor duurzaamheid in een regionale context”

In het kader van dit project, dat loopt van april 2023 tot januari 2027 en wordt gefinancierd door het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO), worden vier concrete casussen ontwikkeld en gemonitord waarin leren voor duurzaamheid wordt geconcretiseerd. Deze casussen worden gepresenteerd in het onderstaande kader. In de casussen werken de scholen in een netwerk met externe partners aan gezamenlijke vraagstukken. Breed gedeelde regionale vraagstukken zijn dus een vliegwiel om als partners samen onderzoekend te werken, te leren en te innoveren. Het netwerk wil die regionale samenwerking over leren voor duurzaamheid verder onderbouwen en ontwikkelen (Oonk, 2016; Van den Berg e.a., 2021). De Whole School Approach (WSA) vormt hierbij een wenkend perspectief (Mathie & Wals, 2022). Bij de WSA wordt elk facet van leren en de organisatie ervan kritisch hervormd vanuit principes voor leren voor duurzaamheid tot een omgeving die in alle opzichten gericht is op duurzaamheid.

Binnen het project wordt empirisch onderzoek gedaan naar:

1. Wat leerlingen en studenten nodig hebben aan duurzaamheidscompetenties binnen de betreffende casus;
2. Wat de ontwikkeling daarvan vraagt van docenten;
3. Wat dit vraagt van de leeromgevingen;
4. De samenwerking aan innovatie en transitie in regionale netwerken rond leren voor duurzaamheid.

Projectorganisatie

De vier genoemde scholen en AHW en WUR vormen de binnenkring. Elke school heeft een eigen ‘living lab’, waarin een masteropgeleide docentonderzoeker met collega’s op school en met regionale partners onderzoekend samenwerkt aan een concrete casus rond leren voor duurzaamheid. De docentonderzoekers worden daarbij begeleid door onderzoekers van AHW en WUR. In de binnenkring vindt aanvullende intervisie plaats en wordt gewerkt aan casusoverstijgende antwoorden op de onderzoeksvragen, waarvoor de living labs onderzoeksgegevens genereren.

Aan de buitenkring nemen regionale en landelijke partners (scholen en andere partners) deel. Zij volgen actief wat er gebeurt in de living labs en denken tweemaal per jaar mee met vraagstukken vanuit de living labs en doen daar inspiratie op voor hun eigen vormgeving van leren voor duurzaamheid. De leden van de buitenkring zijn belangrijk als kritische vrienden voor de binnenkring en voor de wijdere verspreiding van de bevindingen van het project in de regio en daarbuiten.