Formatief handelen als kans voor leren in vo

Formatief handelen is een didactisch onderzoeksproces naar het leren, waarbij je als docent systematisch en doelgericht informatie verzamelt bij je leerlingen. Je interpreteert deze informatie om gerichte vervolgstappen te bepalen. Daarmee ondersteun je je leerlingen in hun leerproces en help je hen aan succeservaringen. Het vereist dat je bewust meerdere didactische strategieën inzet vanuit een focus op leren, in plaats van op cijfers of (moment)prestaties zoals bij toetsing. 

Formatief handelen vraagt het één en ander van docenten en de school. De themapagina geeft een eerste overzicht van wat erbij komt kijken, op basis van recente wetenschappelijke inzichten.

In vijf stappen naar formatief handelen 

Het helpt om formatief handelen te benaderen als een doelgericht, kleinschalig onderzoeksproces, bestaande uit vijf samenhangende stappen:

1. Oriënteren en voorspellen: wat verwacht je van je leerlingen in de les en waarom?
2. Leerlingen geven antwoord: alle leerlingen denken gelijktijdig en zelfstandig na over een vraag of opdracht.
3. Antwoorden bespreken: om daarna de vervolgstap te bepalen.
4. De 'landingsplek': een duidelijk moment waarop leerlingen aan de slag gaan met de vervolgactie.
5. Vervolgacties evalueren: is het gelukt, heeft iedereen het leerdoel behaald?

Didactische strategieën voor in de klas

De vijf kernstrategieën van Wiliam en Leahy vormen het fundament voor effectief formatief handelen. Op de vernieuwde themapagina zijn deze aangescherpt en verrijkt met krachtigere, praktijkgerichte voorbeelden. Zo zijn ze nog makkelijker toe te passen in je eigen lessen.

• Kwaliteitsbesef bijbrengen bij leerlingen. Leerlingen moeten weten waar ze naartoe werken en hoe kwaliteit eruitziet. Een effectieve aanpak hiervoor is om voorbeelden te delen en te vergelijken.
• Goede vragen stellen met interactie. Stel gerichte vragen aan de leerlingen - gebruik daarbij bijvoorbeeld wisbordjes - en voer een dialoog met hen over de gegeven antwoorden.
• Feedback bieden die alle leerlingen aan het werk zet. Doe dit op basis van een zorgvuldige interpretatie van de antwoorden of ander werk van de leerlingen. Je feedback moet concrete handvatten bieden voor een passende, haalbare vervolgstap. Maak het daarom onder meer actiegericht, met duidelijke aanwijzingen om vooruitgang te boeken.
• Leerlingen stimuleren om elkaar verder te helpen. Formatief handelen kan niet zonder samenwerking tussen leerlingen. Door peer feedback maak je je leerlingen een waardevolle leerbron voor elkaar. Zorg dat je dit zorgvuldig inbedt en begeleidt.
• Leerlingen stimuleren om zichzelf te toetsen. Formatief handelen heeft niet alleen beheersing en begrip als doel: je wilt er vooral het leren mee stimuleren. Een krachtige strategie daarvoor is zelftoetsing. Op de vernieuwde themapagina vind je enkele eenvoudige vormen hiervan.

Formatief handelen is geen kant-en-klare methode. Daarover adviseert Dominique Sluijsmans: ‘Het is een proces dat tijd en doorontwikkeling vraagt. De themapagina biedt een goed startpunt, maar het echte werk begint bij de visie van het team en het lef om te kiezen voor leren zonder oordeel.’ Wil je formatief handelen structureel implementeren in de school? De themapagina geeft je ook daarvoor vernieuwde handvatten op basis van recent onderzoek.