Beeldgeletterdheid: kijken als een detective

In 2025, tachtig jaar na de Tweede Wereldoorlog, lopen zorgvuldig opgebouwde en decennialang door de westerse wereld verdedigde waarden gevaar. Politici vallen vertegenwoordigers van de civil society (het maatschappelijk middenveld) voortdurend aan met ongefundeerde, beschuldigende catchy oneliners en gemanipuleerde beelden. Gevolg hiervan is onterecht wantrouwen van vakbonden, patiëntenverenigingen en milieuorganisaties die een beschermende buffer vormen tussen het volk en de overheid – en in het kielzog van deze overheid de multinationals. Er zijn landen die vrije, eerlijk en geheime verkiezingen aan hun laars lappen. Er zijn regeringen die de machtenscheiding opzijzetten en afbreken (de trias politica, de scheiding tussen de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht).

Via sociale media worden ook leerlingen, de toekomstige volwassenen, hierdoor beïnvloed. Om hieraan het hoofd te bieden, is het belangrijk dat zij bewust worden gemaakt van de mechanismen achter manipulatie en propaganda.

Beeldkritiek
Hoe leer je kritische burgers-in-de-dop beeldmateriaal te interpreteren en te analyseren? De methode van fotograaf en auteur Hans Aarsman, die als een detective beelden analyseert, biedt gestructureerde handvatten:

• Wat zie je? Beschrijf de afbeelding objectief, zonder interpretatie;
• Wat betekent het? Onderzoek de afzonderlijke elementen en hun mogelijke betekenis;
• Welk verhaal vertelt het? Analyseer de samenhang tussen de elementen en de boodschap van het beeld;
• Waar probeert het beeld je van te overtuigen? Bepaal de context, de afzender en het doel van de afbeelding;

Door stelselmatig deze vragen te beantwoorden, ontwikkelen leerlingen vaardigheden om beeldmateriaal kritisch te bekijken en te doorgronden (zie kader Beeldgeletterdheid).

Propaganda
Hoe kunnen we ervoor zorgen, dat leerlingen kritisch omgaan met politieke campagnes en de alomtegenwoordige sociale media? Het gebruik van propagandamiddelen in een historische context – een geschiedenisles – laat zien hoe beeld en boodschap in het verleden ingezet werden om een dwingend maatschappelijk narratief te sturen. Net als in hedendaagse politieke campagnes werden in het verleden beelden zorgvuldig gekozen en herhaald om een onrechtvaardige ideologische boodschap te normaliseren. Dit mechanisme werkt nog altijd: stereotypen, verpakt in politieke boodschappen op sociale media, dragen bij aan de verspreiding en acceptatie van ongefundeerde beschuldigingen.

Perspectieven
In een vrije en democratische samenleving is ruimte voor verschillende perspectieven onmisbaar. Het vermogen om beelden kritisch te lezen helpt leerlingen om (online-)manipulatie te herkennen en zich te wapenen tegen desinformatie. Historische propagandamiddelen als leermiddel in het onderwijs leveren een bijdrage aan de ontwikkeling van essentiële vaardigheden om leerlingen bewust te maken van de invloed die beeld en media hebben op de perceptie van de werkelijkheid. Bij de tentoonstelling Nazipropaganda voor de jeugd (2020) in het Onderwijsmuseum werd een educatief programma gemaakt met als leerdoel te laten zien hoe propaganda werkt en welke parallellen er zijn met hedendaagse vormen van beïnvloeding.