Tweede leven voor de schoolplaat

Koekkoek zette zijn vakmanschap in voor ‘natuurlijke historie’ (biologie). Bioloog Dick Hillenius (1927–1987) keek in Wat is natuur nog? (1978) met kritische, maar ook nostalgische blik naar Koekkoeks schoolplaten. Tot in detail herinnerde hij zich het overbekende In sloot en plas: een ringslang, een waterkever, een kikker onder water, een pad op een boomstronk. Geen wonder dat de plaat hem bijbleef: kikkers waren de eerste dieren waarmee hij als Amsterdams jongetje in aanraking kwam. Koekkoeks werk was voor hem de herinnering aan de eerste kennismaking met de natuur, een ‘ontsnapping aan de stedelijke grauwheid’.

Veel senioren die het Onderwijsmuseum bezoeken ervaren hetzelfde. Wanneer zij In sloot en plas weer zien, voelen zij zich even teruggeplaatst naar hun kindertijd. Dat de compositie niet natuurgetrouw is – boven én onder water is tegelijk zichtbaar – deed er weinig toe. Hillenius noteerde dat hij Koekkoek niet om esthetische redenen waardeerde, maar om de herinnering aan de natuur. Het leerdoel van Koekkoeks schoolplaten was immers ‘het opvoeden tot begrip van de rijkdom van de natuur en de noodzaak haar te beschermen’.

Dat doel, rond 1900 uitgedragen door Eli Heimans (1861–1914) en Jac. P. Thijsse (1865–1945) ten tijde van het ‘biologisch reveil’ (de popularisering van en interesse in de natuur), is inmiddels overschaduwd door nostalgie. Achter Koekkoeks idyllisch ogende Het Naardermeer schuilt de geschiedenis van de natuurbescherming. Daarnaast is Koekkoeks betekenis voor de biologie ondergesneeuwd door Thijsse, de Amsterdamse onderwijzer en natuurbeschermer achter de immens populaire Verkadealbums.

Natuurbescherming

Begin vorige eeuw was het Naardermeer inzet van een strijd die ten grondslag lag aan de natuurbescherming in Nederland. De gemeente Amsterdam bestemde het gebied tot vuilstortplaats van de stad. Succesvol verzet hiertegen van Heimans en Thijsse leidde in 1905 tot de oprichting van de Vereeniging Natuurmonumenten. Dat Koekkoek drie decennia later dit natuurgebied schilderde, had hiermee te maken. Zijn schoolplaat ging verder dan aanschouwelijk hulpmiddel: het was de verbeelding van een maatschappelijke beweging die natuurbeleving en milieubewustzijn hoog in het vaandel droeg.

Slow looking

Welke functie kan Koekkoeks Het Naardermeer hebben in het hedendaagse voortgezet onderwijs? Waar de handleiding uit 1931 vooral gericht was op kennis- en waardenoverdracht, laat de schoolplaat vandaag zien dat de geschiedenis van de Nederlandse natuurbescherming diepe wortels heeft. Middelbare scholieren die vaak swipend van filmpje naar filmpje hun dag doorbrengen, kunnen met de oude schoolplaat slow looking trainen: Wat valt je op? Wat zie je? Hoe is de verhouding tussen lucht, water, flora en fauna?

Dubbel perspectief

Deze voorstelling biedt leerlingen een dubbel perspectief. Een eeuw geleden werd het onderwijs ook al ingezet om een gevoel van verantwoordelijkheid voor de natuur te kweken. Zo wordt de historische continuïteit van milieubewustzijn duidelijk: ook onze eeuw kent bedreigingen en ook nu spelen beelden een rol in de bewustwording en mobilisatie van burgers. Zo krijgt de schoolplaat een tweede leven: oorspronkelijk gemaakt als stille getuige van het biologisch reveil, kan de schoolplaat nu beginpunt zijn voor reflectie op klimaat, biodiversiteit en het belang van onderwijserfgoed.