“

Persoonsvorming stimuleren in klassengesprekken

In een tijd waarin jongeren steeds vaker opgroeien in hun eigen sociale bubbel en het onderlinge begrip afneemt, is de rol van de school in persoonsvorming belangrijker dan ooit. Maar wat is persoonsvorming en waarom is het belangrijk? Waar het bij socialisatie gaat om leerlingen te wijzen op hoe we met elkaar omgaan (zie kader), gaat persoonsvorming erom dat je leert je eigen keuzes te maken en soms ook nee durft te zeggen. Persoonsvorming gaat om het stimuleren van leerlingen als zelfstandige, reflectieve en verantwoordelijke mensen in het leven te staan. ‘Werken aan persoonsvorming is belangrijk in de ontwikkeling van leerling tot verantwoordelijk mens. Helemaal vandaag de dag, nu leerlingen steeds meer in verschillende bubbels leven, met steeds minder begrip voor anderen,’ zegt Joke van Balen, die in januari 2025 aan de Rijksuniversiteit Groningen promoveerde. Haar proefschrift is getiteld Making room for subjectification during classroom discussions. Die verschillende bubbels leiden volgens haar steeds vaker tot spanningen, conflicten en polarisatie. Het klaslokaal is bij uitstek een plek om bruggen te slaan tussen verschillende perspectieven.

Conversatie Analyse

Van Balen voerde haar onderzoek uit op scholen in de drie noordelijke provincies. Ze analyseerde klassendiscussies aan de hand van Conversatie Analyse (CA). Ze keek hoe leraren gesprekken starten, begeleiden en opvolgen en onderzocht wat dat betekent voor de ruimte voor leerlingen om zich te uiten en de dialoog te aan te gaan met anderen. En dus ook het werken aan persoonsvorming.
Met conversatie-analyse wordt interactie in de klassen tijdens lessen Nederlands bestudeerd, waarbij de leraar bewust ruimte probeert te maken voor het doeldomein van de subjectificatie — in Nederland ook persoonsvorming genoemd — één van de drie doeldomeinen van onderwijs (naast kwalificatie en socialisatie). De kennis die binnen dit project wordt verzameld, is zowel relevant voor lerarenopleidingen als voor vo-scholen en mbo-scholen, omdat het leraren kan helpen om in klassengesprekken ruimte te maken voor subjectificatie. Het onderzoek van Van Balen wil een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van de expertise van zowel de studentleraar als de leraar.


Socialisatieproces

Het socialisatieproces speelt een fundamentele rol in de ontwikkeling van jongeren tot actieve en verantwoordelijke burgers. Scholen fungeren als secundaire socialisatie-instanties waar leerlingen niet alleen kennis opdoen, maar ook normen, waarden en gedragingen internaliseren die bijdragen aan hun maatschappelijke integratie. Zowel formele processen zoals lesinhoud en schoolregels, als informele processen zoals dagelijkse interacties met leraren en medeleerlingen, beïnvloeden deze ontwikkeling (Van Houtte & Stevens, 2009). Uit hun onderzoek blijkt dat de etnische samenstelling van een school invloed heeft op de mate waarin leerlingen zich sociaal geïntegreerd voelen binnen en buiten de school. Dit benadrukt het belang van een inclusief schoolklimaat voor een succesvolle socialisatie.

Leraren spelen hierin een sleutelrol: zij zijn niet alleen kennisoverdragers, maar ook rolmodellen en morele gidsen. De bredere schoolcultuur en het onderwijskundig beleid vormen eveneens bepalende factoren in het socialisatieproces. Wentzel (2015) beschrijft scholen als complexe systemen die kinderen contextuele mogelijkheden bieden. Dat wil zeggen: steun en kansen die bijdragen aan de ontwikkeling van hun competenties. Deze mogelijkheden vloeien voort uit zowel structurele kenmerken van de school, zoals leerling-leraarratio en diversiteit, als uit interpersoonlijke relaties binnen het onderwijsproces. Een bewuste, inclusieve aanpak in de schoolpraktijk is dan ook essentieel om de sociale ontwikkeling van alle leerlingen optimaal te ondersteunen.

Conversatie Analyse

Van Balen voerde haar onderzoek uit op scholen in de drie noordelijke provincies. Ze analyseerde klassendiscussies aan de hand van Conversatie Analyse (CA). Ze keek hoe leraren gesprekken starten, begeleiden en opvolgen en onderzocht wat dat betekent voor de ruimte voor leerlingen om zich te uiten en de dialoog te aan te gaan met anderen. En dus ook het werken aan persoonsvorming.
Met conversatie-analyse wordt interactie in de klassen tijdens lessen Nederlands bestudeerd, waarbij de leraar bewust ruimte probeert te maken voor het doeldomein van de subjectificatie — in Nederland ook persoonsvorming genoemd — één van de drie doeldomeinen van onderwijs (naast kwalificatie en socialisatie). De kennis die binnen dit project wordt verzameld, is zowel relevant voor lerarenopleidingen als voor vo-scholen en mbo-scholen, omdat het leraren kan helpen om in klassengesprekken ruimte te maken voor subjectificatie. Het onderzoek van Van Balen wil een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van de expertise van zowel de studentleraar als de leraar.

Dialogische interactie

Leerlingen blijken vrijwel altijd bereid hun mening en ervaringen te delen in klassengesprekken. Maar of er vervolgens ook écht een dialoog ontstaat, hangt sterk af van de manier waarop de leraar reageert. Algemene vragen als Waarom vind je dat? of Wie is het daarmee eens? blijken zelden tot echte dialogische interactie te leiden. Veel effectiever is een specifieke, persoonlijke reactie, zoals je die ook buiten het klaslokaal zou geven. Daarmee laat je als leraar zien dat je écht luistert en geef je het signaal dat verschillende perspectieven welkom zijn en geef je het voorbeeld om inhoudelijk in te gaan op wat er gezegd wordt. Nog effectiever is het om leerlingen aan te moedigen om op elkaar te reageren, zodat de interactie niet langer via de leraar verloopt, maar er echt dialogische interactie ontstaat.

Van meningen naar dialoog

Een opvallende bevinding uit het onderzoek is dat leerlingen tijdens klassendiscussies wel vaak nieuwe meningen geven, maar zelden vragen stellen aan elkaar. Volgens Van Balen is dat een interessante uitkomst, want het betekent dat als je als leraar aan persoonsvorming wilt werken, je je leerlingen écht moet aanmoedigen oog te krijgen voor de ander. ‘Bijvoorbeeld door ze expliciet de opdracht te geven om vragen te stellen, zodat er ruimte ontstaat voor het ontmoeten én verkennen van andere perspectieven.’

Door deze aanpak leren leerlingen niet alleen hun eigen ideeën te verwoorden, maar ook actief te luisteren en zich in te leven in andere dan hun eigen standpunten. Dat zijn essentiële vaardigheden voor een democratische samenleving.

Wat kun jij als leraar doen?


Leraren in alle vakken en sectoren kunnen persoonsvorming bevorderen. Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn. Hier enkele praktische tips op basis van Van Balens onderzoek:

  • Stel open vragen. Vraag bijvoorbeeld naar persoonlijke ervaringen en meningen van leerlingen;
  • Reageer specifiek en persoonlijk. Laat zien dat je luistert en verwerk elementen uit de bijdrage van de leerling in je reactie;
  • Geef leerlingen de opdracht om uit zichzelf te reageren op elkaars uitingen, zodat de interactie niet via de docent blijft lopen, maar er echte dialogische interactie ontstaat.
  • Moedig vragen aan. Geef expliciete opdrachten om leerlingen elkaar vragen te laten stellen;
  • Creëer ruimte voor verschillende perspectieven: Laat leerlingen oefenen met het inleven in andermans standpunt.

Joke van Balen is werkzaam als lerarenopleider Nederlands en als onderzoeker bij het lectoraat Didactiek voor vak en beroep aan de Academie Educatie, NHL Stenden Hogeschool.

Bronnen

Van Balen, J. (2025). Making room for subjectification during classroom discussions: A Conversation Analytic study of interactional practices in the Dutch language classroom [Doctoral dissertation, University of Groningen]. University of Groningen.


Van Houtte, M., & Stevens, P. A. J. (2009). School ethnic composition and students’ integration outside and inside schools in Belgium. Sociology of Education, 82(3), 217–

Wentzel, K. R. (2015). Socialization in school settings. In J. E. Grusec & P. D. Hastings (Eds.), Handbook of socialization: Theory and research (2nd ed., pp. 251–275). The Guilford Press.