In de geschiedenismethode Toen… En nu! (1924) wordt koffie voorgesteld als een nieuwe, winstgevende drank. Een deftige, achttiende-eeuwse koopman die in een prachtig huis aan de Vecht woont imponeert zijn gasten met kostbare wijnen en spijzen. Hij werd schathemelrijk met de handel in het zwarte goud:
‘Hij heeft een paar groote koffieplantages in West-Indië, waar honderden [tot slaaf gemaakte mensen] geld voor hem verdienen. Koffie is een nieuwe drank. Koffie brengt veel geld op; en die [tot slaaf gemaakte mensen] zijn goedkoope arbeiders: ze werken voor – niets. Zij zijn gevangen in Afrika, – als beesten; en ze zijn onder in schepen weggevoerd naar Amerika, naar West-Indië, – als beesten; daar zijn ze verkocht aan de meesters van de plantages, en daar moeten ze werken onder 't striemen van de zweep; – als beesten.’
Toen… En nu! benadrukt kritisch dat de tot slaaf gemaakte mensen als beesten werden behandeld; en dat alles voor het oogsten van koffiebessen en de fikse winst die dat oplevert.
Deze koopman liet uit de kolonie zelfs ‘zoo’n [zwarte] jongen’ meebrengen. Waarom? Omdat het in die tijd deftig was om ‘zoo’n [zwarte]-bediende te hebben’. De eerdere kritische toon wordt afgezwakt als de auteurs het lot van deze zwarte jongen vanuit een westers, koloniaal standpunt beoordelen: ‘De arme jongen heeft het nu veel beter in zijn leven dan zijn zwarte broeders in 't verre koffieland. Hier is hij knecht, geen slaaf [gemaakte].’
Medicijn en genotsmiddel
Ook de voormalige kolonie Nederlands-Indië was door de handel en wandel van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC, 1602-1800) een belangrijke koffieleverancier voor de Europese markt. In de tweede helft van de zeventiende eeuw gold deze nog exotische drank in medische kring als probaat middel tegen tal van kwalen: stinkende adem, neusbloeden, tandpijn, scheurbuik, darmkoliek en jicht. Maar het ‘opslobberen’ van geneeskrachtig hete koffie, in de volksmond smalend ‘n…szweet’ genoemd, werd weldra een genotsmiddel.
In de negentiende eeuw voerde Nederland in Indonesië het cultuurstelsel in: een economisch systeem dat de toenmalige Indonesische boerenbevolking in de periode 1830-1870 dwong een deel van hun land af te staan voor de teelt van winstgevende handelsgewassen – zoals thee, suiker, tabak en koffie – bestemd voor verkoop door de koloniale heerser. Door dit mensonterende stelsel vervielen veel gezinnen in armoede en ontstond er zelfs hongersnood. Door de harde kritiek vanuit het moederland op corrupte koloniale ambtenaren – mede door Multatuli’s Max Havelaar (1860), waarin de misstanden uitvoerig aan bod kwamen – werd het cultuurstelsel vervangen door de Agrarische Wet en de Suikerwet. Hierdoor konden particuliere bedrijven zich in Nederlands-Indië vestigen en het land exploiteren. Deze nieuwe wetten betekenden overigens niet dat de oorspronkelijke bevolking van Indonesië beter behandeld werd.
Koffie in de collectie
De leermiddelen voor het lager, middelbaar en beroepsonderwijs verzwegen de koloniale uitbuiting en het onbarmhartige handelskapitalisme. De ‘gordel van smaragd’, zoals Multatuli Indonesië noemde, werd voorgesteld als een lommerrijk paradijs waar het goed toeven was. In de door het Koloniaal Instituut verzorgde leskisten om ‘Indië’ aanschouwelijk en tastbaar te maken, konden leerlingen de kolonie zelfs ruiken: een pillendoosje met Java-koffiebonen (zie foto) is hier het stille bewijs van.
Een veelkleurige, idyllisch ogende schoolplaat waarop vrouwen ongedwongen koffiebonen oogsten, lijkt eerder op een toeristische affiche (zie afbeelding). De schoolboeken vertellen niet het wrange verhaal, dat voor een koffietuin een omvangrijk stuk oerwoud werd omgehakt, de wortels van de bomen zorgvuldig verwijderd. Deze ontbossing heeft tot op de dag vandaag invloed op de mondiale CO2-uitstoot.
Vanuit de overheid, de industriëlen en de ondernemers in koloniale producten werd het onderwijs in Nederland ingezet om jonge mensen te rekruteren voor werkzaamheden in Nederlands Oost-Indië. Via schoolplaten en lesboeken voor aardrijkskunde en biologie maakten scholieren niet alleen kennis met de taal en cultuur van het eilandenrijk (zoals muziek, dans, architectuur en religie): in de leerdoelen nam kennisoverdracht rond koloniale koopwaar een centrale rol in. Het draaide om de heilige handelsbelangen; geld verdienen met tabak, rijst, thee, specerijen en niet te vergeten: koffie.
Jacques Dane is historicus en hoofd onderzoek en conservator bij het Nationaal Onderwijsmuseum in Dordrecht.
Bronnen
Have, J.J. ten (1913). Insulinde. Een leerboek. ‘s-Gravenhage: Joh. Ykema.
Hulst, W.G. van de & R. Huizenga (19241). Toen… En nu! Leesboek over de geschiedenis van het vaderland voor de christelijke scholen. Deel III. Groningen: J.B. Wolters, blz. 58-66.
Lieburg, Mart van (20252). Gebruik en misbruik van koffie. Vier bronteksten over het medische debat in de zeventiende eeuw. Urk: Trefpunt Medisch Geschiedenis Nederland (TMGN).
Literatuur
Dane, Jacques (2021). De schuldige collectie. Website Didactief.
Ensel, Remco (2025). Kennis die knecht. Indonesië en de koloniale wortels van wetenschap. Amsterdam: Prometheus.
Luttikhuis, Paul (2023). CO2-uitstoot in voormalige koloniën maakt van Nederland een van de grootste mondiale klimaatvervuilers . Website NRC.
Morris, Jonathan (20213). Coffee. A. Global History. London: Reaktion Books Ltd.
Reinders, Pim, Thera Wijsenbeek e.a. (1994). Koffie in Nederland. Vier eeuwen cultuurgeschiedenis. Walburg Pers/Gemeente Musea Delft: Zutphen/Delft.
Rozing, Dick (2024). Nederlands-Indië: Door de ogen van het verleden. De eerste aardrijkskundige fotoplaten van Nederlands-Indië, 1912-1913. Oegstgeest: Stichting Pelita.
Sanders, Ewoud (2023). Het n-woord. De geschiedenis van een beladen begrip. Amsterdam: Prometheus.
Walhout, Evelien & Jacques Dane (2020). ‘Picturing the East. A Visual Analysis of Late Nineteenth- and Early Twentieth-Century Educational Tools from the Collection of the Dutch National Museum of Education’. In: Nancy Jouwe e.a. (red.). Gendered Empire. Intersectional perspective on Dutch post/colonial narratives. Amsterdam/Hilversum: Verloren, blz. 157-187.
Wesseling, Elisabeth en Jacques Dane (2018). ‘Are "the Natives" Educable? Dutch Schoolchildren Learn Ethical Colonial Policy’. In: Journal of Educational Media, Memory and Society (JEMMS) 10, blz. 28-43.