‘Voor het eerst gaat het leergebied burgerschap expliciet deel uitmaken van het curriculum. De concrete kerndoelen geven leraren houvast over wat leerlingen moeten kennen, kunnen en ervaren,’ zegt leraar maatschappijleer en coördinator burgerschap Michiel Santegoeds van scholengemeenschap De Nassau in Breda. Samen met onder anderen curriculumexpert Maaike Oberink (zie foto) van SLO en directeur Femke van der Ster van Respect Foundation, was hij betrokken bij de totstandkoming van de conceptkerndoelen burgerschap.
De wettelijke opdracht voor burgerschapsonderwijs is al in 2006 vastgelegd en werd in 2021 verduidelijkt. Toch bleven veel scholen moeite houden om burgerschap zichtbaar te maken in het schooleigen curriculum. ‘Burgerschap gaat over gelijkwaardigheid, solidariteit, vrijheid en gelijkheid,’ zegt Femke. Daarom vindt ze het zo belangrijk dat daar op school veel aandacht voor is. ‘Niet in losse projecten, maar structureel en goed doordacht,’ benadrukt ze. ‘Oefenen met democratisch handelen en om leren gaan met overeenkomsten en verschillen is voor leerlingen én de samenleving cruciaal.’ Ze stelt dat het in de mini-maatschappij die een school is, het best weleens mis mag gaan. ‘Je probeert, stelt je mening bij, en gaat weer verder.’
Over het verzoek om voorzitter te worden van de advieskring burgerschap, die het kerndoelenteam burgerschap op gezette tijden van advies zou gaan dienen, hoefde Femke niet lang na te denken.
Michiel was lid van het kerndoelenteam burgerschap, dat zich heeft gebogen over het ontwikkelen van de conceptkerndoelen burgerschap. ‘Burgerschap moet geen vaag containerbegrip zijn. Als iedereen er iets anders onder verstaat, gebeurt er weinig. De nieuw geformuleerde kerndoelen zijn heel concreet. Zo staat er bijvoorbeeld dat leerlingen ervaring opdoen met maatschappelijke betrokkenheid. Dat hebben wij op onze school vormgegeven door alle tweedejaars een dagdeel vrijwilligerswerk te laten doen. Dat is zó waardevol en leerzaam. De leerlingen benaderen hiervoor zelf organisaties.’
Conceptkerndoelen
‘De ontwikkeling van de conceptkerndoelen burgerschap was een heel zorgvuldig traject, legt Maaike uit. Ze was hierbij betrokken vanuit SLO als curriculumexpert. Het kerndoelenteam burgerschap is er ruim twee jaar intensief mee bezig geweest. In het team zaten vier leraren uit het primair onderwijs, vier uit het voortgezet onderwijs, vakexperts van lerarenopleidingen, curriculumontwikkelaars en een procesregisseur.
Daarnaast was er de advieskring burgerschap, onder voorzitterschap van Femke, waarin vakverenigingen en maatschappelijke organisaties meedachten en het kerndoelenteam op gezette tijden van advies dienden. ‘We hebben tussenproducten voorgelegd aan de advieskring en vervolgens haalden de advieskringleden feedback op bij hun achterban, waaronder veel leraren. Dat was een heel fijne en vruchtbare samenwerking,’ blikt Michiel terug. Daarnaast zijn diverse experts op persoonlijke titel bevraagd.
Vervolgens beproefden meer dan 180 scholen de conceptkerndoelen in de onderwijspraktijk. Dit leverde waardevolle feedback op over de bruikbaarheid van de kerndoelen, waarmee ze – waar nodig – aangescherpt werden. Ook Femke kijkt tevreden terug. ‘Er zijn basiswaarden geformuleerd en scholen kunnen daarbinnen zelf keuzes maken hoe zij hier invulling aangeven.’
Eind 2024 kreeg SLO de aanvullende opdracht van het ministerie van OCW om de kerndoelen meer in samenhang te presenteren, met extra focus op lezen, schrijven en rekenen. Ook deze aanpassing is doorgevoerd. Het aantal kerndoelen is verminderd, maar de gewenste concrete uitwerking is behouden.
Democratische oefenplaats
Een van de kernpunten is dat de school een ‘democratische oefenplaats’ moet zijn. ‘Dat is zelfs het eerste kerndoel geworden en sluit daarmee aan bij de wettelijke burgerschapsopdracht,’ vertelt Maaike. ‘Het gaat erom dat leerlingen op school in een veilige omgeving kunnen oefenen met bijvoorbeeld debatteren, beslissingen nemen, omgaan met diversiteit en ervaring opdoen met democratische en maatschappelijke betrokkenheid.’
Femke benadrukt dat het niet alleen gaat over kennis, maar ook over vaardigheden en ervaring opdoen. ‘Een leerling moet niet alleen wéten wat de rechtsstaat is, maar ook ervaren hoe je in gesprek gaat met iemand die anders denkt. Dat is misschien nog wel belangrijker dan de discussie zelf.’
Scholen bepalen zelf hoe zij vorm geven aan de kerndoelen. Op de school van Michiel is er bijvoorbeeld voor gekozen om naast de schoolbrede aandacht voor burgerschap ook ruimte te creëren voor burgerschap als apart vak. Leerlingen bootsen daarin bijvoorbeeld een raadsvergadering na. ‘Ze leren compromissen sluiten en ervaren dat politiek niet zwart-wit is. Dat is erg waardevol. Zo leer je pas echt wat democratie inhoudt en wat een discussie voeren betekent; door het te doen.’
Schoolcultuur
De kerndoelen zijn nog niet wettelijk vastgesteld. Dat gebeurt in 2027, is de planning. Scholen hoeven daar zeker niet op te wachten. ‘Integendeel! Gebruik alvast de conceptkerndoelen burgerschap,’ adviseert Maaike. ‘Inventariseer wat er binnen je school al gebeurt en kijk waar de kerndoelen je kunnen helpen om dat te versterken. En betrek het hele team erbij.’ ‘Begin gewoon,’ knikt Michiel bevestigend. ‘Veel scholen doen al dingen die onder burgerschap vallen. Het is vaak een kwestie van het expliciet maken en vanuit de kerndoelen accenten aanbrengen.’
Om een goede overgang naar de bovenbouw van het voortgezet onderwijs te ondersteunen, werkten het kerndoelenteam burgerschap en de betrokken curriculumontwikkelaars van SLO nauw samen met vakvernieuwingscommissies, die zich op de actualisatie van de examenprogramma’s richten. ‘Voor burgerschap zijn met name maatschappijleer, Nederlands en de zaakvakken in de bovenbouw belangrijk. Maatschappijleer en Nederlands zijn verplichte vakken voor alle bovenbouwleerlingen en daarom beide bij uitstek geschikt als landingsplaats voor aansluiting met de kerndoelen burgerschap vanuit de onderbouw,’ legt Maaike uit.
Femke ziet nog wel een uitdaging voor scholen: ‘Het kwartje moet wel bij álle leraren vallen. De wiskundeleraar hoeft geen les te geven over democratie, maar kan wel werkvormen inzetten, waarbij leerlingen samenwerken, inspraak kunnen oefenen en respectvol met elkaar omgaan. Burgerschap zit immers als het goed is in de hele schoolcultuur verweven.’
Voorbeeldleerlijnen
Er is geschikt materiaal beschikbaar en momenteel er wordt nog meer materiaal ontwikkeld. Op de SLO-website staan verschillende materialen om aan de slag te gaan. Maaike: ‘Bovendien ontwikkelen we de komende tijd voorbeeldleerlijnen die laten zien hoe je in de tussenliggende leerjaren naar de kerndoelen kunt toewerken. Daarin komt ook de samenhang met andere leergebieden uitgebreid aan bod.’
Daarnaast kunnen scholen voor informatie terecht bij het Expertisepunt Burgerschap. 'Maak daar gebruik van,’ adviseert Michiel. ‘Het scheelt werk en brengt waardevolle expertise over burgerschap de school binnen.’
Polarisatie
Femke van der Ster van Respect Foundation merkt op dat leraren in deze tijden van polarisatie niet bang hoeven zijn voor verschil van mening in de klas. ‘Democratie betekent dat je het oneens mag zijn, zolang je ook luistert naar de mening van een ander en respectvol blijft. Dat is misschien wel de belangrijkste les van burgerschapsonderwijs. Juist nu moeten jongeren leren dat er verschillen mogen zijn en hoe je daar gelijkwaardig mee omgaat, ook als dat lastig is.’
Functionele kerndoelen
Voor leerlingen in het speciaal onderwijs en voortgezet speciaal onderwijs die (zeer) moeilijk lerend of meervoudig beperkt zijn en uitstromen naar dagbesteding of arbeidsmarkt zijn er functionele kerndoelen ontwikkeld. Deze zijn gebaseerd op de kerndoelen en aangepast aan de doelgroep. Deze kerndoelen worden eind november 2025 gepubliceerd.