Sommige scholen hebben cultuuronderwijs hoog in het vaandel staan. Dat is een keuze van de school; het aantal leerlingen, het type school, de sociaaleconomische omgeving en de locatie, zijn daar géén goede indicatie voor. Dat stelt de Monitor Cultuureducatie vo 2022-2023 – vormgeving of vorming? van ResearchNed en Gelijkschap. 37 procent van de scholen in het voortgezet onderwijs is koploper in cultuuronderwijs; 48 procent is volger en 15 procent vormt de achterhoede.

63 procent van de middelbare scholen werkt samen met culturele partners in de subsidieregeling Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK), zoals musea en theaters en in iets mindere mate centra voor kunst en cultuur en bibliotheken. Naast samenwerking met een CmK-partner zijn de voorlopers te herkennen aan een breed draagvlak voor cultuuronderwijs, een cultuurcoördinator en een visie op cultuuronderwijs. Opmerkelijk is dat het aandeel scholen met een cultuurcoördinator is afgenomen ten opzichte van eerder onderzoek uit 2017.

Ook het percentage middelbare scholen met een uitgebreide visie op cultuuronderwijs is gedaald. Volgens de Monitor geeft 15 procent van de schoolleiders in het voortgezet onderwijs aan dat de school geen visie heeft op cultuuronderwijs. Nog eens 34 procent stelt wel een visie te hebben, maar heeft die niet schriftelijk vastgelegd. In 2017 waren die cijfers respectievelijk 12 en 24 procent. De onderzoekers noemen als mogelijke verklaringen de verslapte aandacht voor cultuuronderwijs door de ervaren tijdsdruk op scholen, de recente toegenomen inzet op basisvaardigheden en de coronaperiode. Volgens het rapport had covid een negatieve invloed op cultuuronderwijs. Culturele activiteiten konden niet plaatsvinden en er waren weinig mogelijkheden voor online alternatieven. De onderzoekers zien echter een rol voor cultuuronderwijs bij het inhalen van achterstanden in de ontwikkeling van sociale vaardigheden en het bevorderen van het welbevinden van leerlingen.

Doorlopende leerlijn

Basisscholen besteden bij het ontwerp van een samenhangend cultuurprogramma weinig aandacht aan de doorlopende leerlijn naar de middelbare school. 81 procent van de basisscholen heeft helemaal niets op papier gezet over de aansluiting op het voortgezet onderwijs. Slechts 2 procent heeft de aansluiting volledig beschreven, blijkt uit de Monitor Cultuureducatie primair onderwijs 2022-2023 van ResearchNed en Gelijkschap. Dat zijn nog wel de scholen die een samenhangend cultuurprogramma hebben. 42 procent van de basisscholen heeft geen samenhangend programma, maar losstaande vakken. Omgekeerd is er op middelbare scholen nauwelijks aandacht voor de aansluiting op het basisonderwijs.

Eigen tijd investeren

Middelbare scholen hebben volgens het rapport niet altijd een structureel budget voor cultuuronderwijs. Kunstvakdocenten moeten dan per activiteit een budget aanvragen. Personeelstekorten en tijdsdruk spelen hen parten. Docenten steken vaak eigen tijd in het uitwerken van hun ideeën, omdat het aantal uren niet toereikend is.

CKV

Kunst en cultuur komt vooral aan de orde in Culturele en kunstzinnige vorming (CKV) en in de kunstvakken, en ook in culturele activiteiten op en buiten de school. Volgens de onderzoekers was er in 2022 minder aandacht voor kunst en cultuur in vakoverstijgende projecten of thema’s dan vijf jaar daarvoor. Cultuuronderwijs komt daarnaast terug in vakken als geschiedenis, talen, maatschappijleer en in mindere mate techniek en aardrijkskunde. De onderzoekers pleiten ervoor het kunstvakonderwijs beter te benutten in de bredere schoolcontext. Tijdens de lessen doen de leerlingen namelijk vaardigheden op die ook van pas komen bij andere vakken. Denk daarbij aan het probleemoplossend vermogen vergroten, creatief denken, samenwerken en presenteren.

Cultuurprofielscholen 

Nederland telt 54 cultuurprofielscholen in het voortgezet onderwijs. Op deze scholen spelen kunst en cultuur een grote rol: ze staan prominent op het rooster en er is een gevarieerd aanbod aan kunstdisciplines. Kunstvakken sluiten zoveel mogelijk aan bij andere vakken en er wordt structureel samengewerkt met één of meer culturele partners. Ook zijn er buitenschoolse activiteiten op het gebied van kunst en cultuur. Volgens Kennissynthese cultuurbeoefening op school en in de vrije tijd. Een verzameling van elf jaar Nederlands onderzoek van het Landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) zijn er sinds 2012, toen er 43 cultuurprofielscholen waren, relatief weinig scholen bijgekomen, mogelijk door de verhoging van de contributie die scholen aan de Vereniging CultuurprofielScholen (VCPS) moeten betalen. De laatste jaren is er wel weer een lichte stijging te zien, aldus LKCA in het rapport uit mei 2025.

 

Conceptkerndoelen

Nieuwe kerndoelen voor kunst en cultuur moeten scholen duidelijkheid verschaffen over hun onderwijsaanbod en wat er van hen verwacht wordt. De school kan daar zelf invulling aan geven. SLO heeft in november 2024 de conceptkerndoelen gepubliceerd. Sindsdien worden die doelen getest in de praktijk. SLO stelt de kerndoelen vervolgens bij, waarna de definitieve kerndoelen voor het eind van het jaar worden gepresenteerd. Daarna volgt nog een langdurig wetgevingstraject.

Onder kunst en cultuur worden vele takken van sport verstaan: beeldende kunst, theater, dans en muziek, maar ook film. In de conceptkerndoelen staan drie zogenoemde domeinen: ‘maken en betekenis geven’, ‘artistiek creatief vermogen’ en ‘meemaken en betekenis geven’. Voor de doorlopende leerlijn (zie kader) zijn de domeinen hetzelfde voor de basisschool als voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. 

In totaal zijn er zijn zeven conceptkerndoelen. Binnen ‘artistiek creatief vermogen’ vallen er drie, gericht op de ontwikkeling van creativiteit in een artistieke context, reflectieve vaardigheden en het toekennen van betekenis aan kunst en erfgoed in cultuur. Bij ‘maken en betekenis geven’ draait het om creatie van eigen werk met behulp van kunstzinnige technieken en vaardigheden. Bij ‘meemaken en betekenis geven’ staat kijken en luisteren naar kunstzinnig werk centraal. De leerlingen verdiepen zich bij dit domein ook in de achtergrond van kunst.

Cultureel erfgoed staat niet expliciet vermeld in de doelzinnen, maar speelt wel degelijk een grote rol en is nauw verweven met kunst en cultuur. ‘Door kunst leren leerlingen de ander en de wereld te begrijpen en hun eigen positie daarin te onderzoeken en te bepalen. Ook erfgoed is een vorm van cultuur. Het omvat die vormen van cultuur die een groep mensen op een bepaald moment de moeite waard vindt om te bewaren. Door erfgoed leren leerlingen betekenis te geven en waarde toe te kennen aan de omgeving,’ aldus SLO in het rapport met de conceptkerndoelen.

Bronnen

LKCA (2025, mei). Kennissynthese cultuurbeoefening op school en in de vrije tijd. Een verzameling van elf jaar Nederlands onderzoek LKCA

SLO (2024, november). Conceptkerndoelen kunst en cultuur. SLO

Janneke Lommertzen, Tessa Termorshuizen, Natascha Notten, Roos Geurts, Koen Lucas, Niels Vullings, Anja van den Broek (2023) Monitor Cultuureducatie vo 2022-2023 – vormgeving of vorming? ResearchNed, Gelijkschap.

Termorshuizen, T., Luyten, E., Lommertzen, J., en Notten, N. (2023, november) Monitor Cultuureducatie primair onderwijs 2022-2023 – Eindrapport. ResearchNed, Gelijkschap.