Motivatie en werkdruk

29 procent vindt dat scholen die AI toepassen in het onderwijs beter in staat zijn om in te spelen op individuele behoeftes van leerlingen. Bij de eerste meting, in december 2024, was dat 22 procent. Nederlanders zien AI ook in toenemende mate als middel om de motivatie te verhogen, omdat het interactieve en speelse leermethodes mogelijk maakt. In 2025 vindt 36 procent dat, in 2024 lag dat aandeel op 33 procent. 

29 procent van de respondenten meent dat AI de werkdruk van docenten verlaagt. In december 2024 was dat 24 procent. Expert innovatie binnen het onderwijs Dieter Möckelmann – niet bij het onderzoek betrokken – waarschuwt voor een paradox. ‘AI kan in potentie tijd besparen, maar je móét eerst investeren om het te leren gebruiken. Het ontbreekt veel onderwijsprofessionals structureel aan tijd om te verdiepen, te experimenteren en te groeien. Daardoor blijft de belofte van AI vaak op de plank liggen.’

AI in lesaanbod

Een groeiend percentage Nederlanders vindt dat scholen de mogelijkheden van AI niet volledig benutten. Dat percentage nam tussen december 2024 en augustus van dit jaar toe van 18 naar 23 procent.

Meer aandacht voor AI mag voor een toenemend aantal Nederlanders ten koste gaan van het huidige lesaanbod. Steeds meer mensen zijn het eens met de stelling dat scholen zich door de mogelijkheden van AI minder moeten focussen op traditionele vakken, zoals schrijven/spelling en rekenen. Het aandeel respondenten met die mening groeide van 9 naar 14 procent. Met daarbij opgeteld alle mensen die ‘neutraal’ antwoordden, betekent dit dat bijna vier op de tien Nederlanders niet onwelwillend staat tegenover een herwaardering van de lessen. Dat is opmerkelijk want de focus van de overheid ligt juist op de basisvaardigheden. Aan de andere kant is AI toestaan om werkstukken en andere schoolopdrachten te maken, voor de meesten nog een brug te ver. 

Leerkracht vervangen

Het percentage Nederlanders dat het eens is met de stelling dat AI net zo effectief is als menselijke leraren in het begeleiden van leerlingen, stijgt licht, van 5 naar 9 procent. Innovatiedeskundige Möckelmann denkt niet dat AI leerkrachten en docenten volledig zullen vervangen. Hij stelt vast dat een jaar geleden op scholen nog vooral vragen leefden als ‘Mag dit wel?’ en ‘Gaat AI mijn baan overnemen?’ Nu ziet hij bij scholen en leraren steeds meer een nieuwsgierige houding. ‘Een groeiende groep ervaart dat AI geen bedreiging is voor het onderwijs, maar dat juist kan versterken. Vooral leraren die met tools als ChatGPT of educatieve AI-assistenten werken, merken dat het tijd kan besparen, creatiever lesmateriaal mogelijk maakt en inspiratie biedt voor differentiëren en gepersonaliseerd leren.’

De urgentie van het scholen van docenten groeit, want AI komt het klaslokaal al binnen via de leerlingen die ChatGPT en andere tools gebruiken voor opdrachten of huiswerk. Möckelmann: ‘Docenten kunnen het zich niet meer permitteren om er niets van te weten. Die urgentie wordt versterkt door het structurele lerarentekort.’

Schoolvisie

AI is inmiddels geen toekomstmuziek meer, maar realiteit. Dat laat niet alleen de AI-barometer zien, maar ook rapporten van OCW en de OESO (zie kaders hieronder). De mogelijkheden van AI zijn eindeloos; ook op het gebied van gepersonaliseerd leren, automatische evaluaties, evalueren van resultaten en slimme planningssystemen. Maar scholen moeten nog uitvinden welke effectief zijn en hoe AI past bij de schoolvisie.

Ze moeten dus nog veel vragen beantwoorden en keuzes maken, maar daar staan ze niet alleen voor. Volgens ICT-ondersteuner Privacy op School is dat een gedeelde verantwoordelijkheid van sectororganisaties, aanbieders, ontwikkelaars, ouders en overheden. Er zijn tal van organisaties die hulp bieden (zie kader onder), maar het blijft voor scholen een grote opgave. De thema-artikelen in dit nummer over AI inspireren je hopelijk daarbij. 

Situatie in Nederland

Enkele conclusies uit AI in het onderwijs (OCW, mei 2025), een onderzoek onder onderwijsprofessionals:

  • Scholen gebruiken AI voornamelijk voor administratieve taken, lesvoorbereiding en ondersteuning van leraren;
  • AI kan het leerproces efficiënter maken door het aanbieden van gepersonaliseerd leren en het ontwikkelen van creatief lesmateriaal;
  • De meerderheid vindt dat OCW meer ondersteuning moet bieden (onder andere in scholing, kennis via platforms en beleidskaders/regelgeving);
  • Niet alle collega’s zijn bekend met AI of zijn er onzeker over;
  • Er is een gebrek aan een schoolbrede visie of strategisch beleid, wat leidt tot versnippering en onduidelijkheid over de juiste aanpak;
  • Er is onvoldoende tijd en ruimte om je te verdiepen in AI;
  • De snelle ontwikkeling van AI maakt het lastig om bij te blijven, wat onzekerheid en twijfel oproept over de betrouwbaarheid en de juiste toepassing van AI.

Internationale stand van zaken

Conclusies uit Governing with Artificial Intelligence (OESO, september 2025), een enquête onder 280.000 leraren uit 55 landen:

  • Een op de drie leraren in het primair en voortgezet onderwijs gebruikt AI, vaak voor lesvoorbereiding, lesplanning en nakijkwerk;
  • Driekwart van de leraren gebruikt AI om snel kennis op te doen of teksten samen te vatten;
  • Twee derde gebruikt AI voor lesplanning;
  • Een kwart zet AI in om toetsen en opdrachten na te kijken. In Nederland is dit met 16 procent aanzienlijk lager;
  • De helft vindt dat AI uit het onderwijs geweerd moet worden;
  • Vier op de tien leraren maakt zich zorgen over privacy, vooroordelen en de invloed van AI op de motivatie van leerlingen;
  • OESO waarschuwt voor de risico’s van een te snelle invoering van AI, vanwege het ontbreken van beleid of training voor verantwoord gebruik, de invloed van technologiebedrijven op de inzet onderwijssoftware en het gebruik van algoritmes.

Ondersteunende organisaties

  • Het Nationaal Onderwijslab AI (ru.nl/nolai) ontwikkelt en onderzoekt verantwoorde educatieve AI (lesmateriaal op maat);
  • De Nederlandse AI Coalitie (aic4nl.nl/) richt zich op verantwoord ontwikkelen en toepassen van AI in Nederland;
  • Kennisnet (kennisnet.nl) biedt handvatten voor verantwoorde inzet van AI;
  • Privacy op School (privacyopschool.nl): ondersteunt scholen bij ICT;
  • Edu-V (edu-v.org): bouwt aan veilig, flexibel en toekomstbestendig onderwijs. Edu-V werkt in het funderend onderwijs aan een publiek-privaat afsprakenstelsel waar ook AI een rol krijgt.