van12tot18 agendavan12tot18 webshop
van12tot18 proefabonnementvan12tot18 estafette


btn lezen

leren-vragen-stellenLeren is vragen stellen

Volwassenwording is het grotere doel

Het kwartje valt, er ontbrandt een vlammetje, of ineens is er een barrière gesloopt. Een magisch moment in de klas. Dick van der Wateren is leraar natuurkunde en nl&t op het Eerste Christelijk Lyceum in Haarlem. We vroegen hem om iets te vertellen over zijn eigen praktijk, zíjn magische momenten en de relatie met het splinternieuwe boek, waaraan hij onlangs de laatste hand legde.

Ik beleef vele magische momenten, voor mij de brandstof om leraar te blijven. Bijvoorbeeld wanneer ik leerlingen ‘bijles’ natuurkunde geef. Meestal gaat het niet om extra uitleg maar om het versterken van het zelfvertrouwen van die leerling. Dan gaan we samen na school gezellig sommetjes maken, kopje thee erbij en dan zie ik het gebeuren. Van alles opschrijven in de hoop dat er iets bij zit dat hout snijdt. De aarzeling. De vraag: “Doe ik het goed?” De uitroep: “O, wat stom!” als ze een fout maakt. We hebben maar een paar sessies nodig waarin ik laat merken dat ik ervan overtuigd ben dat ze het kan. Waarin ik laat zien hoe ze met wat bravoure het vraagstuk kan oplossen. Als het dan lukt, zie ik het zelfvertrouwen groeien. Ik kan niet precies navertellen hoe het werkt. Zoveel bijzonders doen we niet. Maar als we op de diploma-uitreiking dan een knipoog uitwisselen, weten we allebei wat die betekent.’
‘Of Jonathan uit 5-havo, een lastige leerling, die altijd kansen zocht om rotzooi te maken, met water te gooien, iets stuk te maken. Het lukte me niet om met hem over zijn gedrag te praten en voor straf was hij niet gevoelig. Met hangen en wurgen kwamen we het examenjaar door. Totdat hij met een andere jongen zijn profi elwerkstuk kwam presenteren: een eigen ontworpen hovercraft van een meter lang, met twee motoren en radiografi sche besturing. Toen zag ik een heel andere Jonathan. Een serieuze ontwerper die wist wat hij deed en precies kon uitleggen welke verbeteringen ze hadden aangebracht en waarom. Toen hoorde ik ook dat hij al vanaf zijn twaalfde met zijn vader automotoren opvoerde om daarmee te racen. Waarom had ik niet eerder gezien hoe begaafd hij eigenlijk was en hoe verveeld op school? Waarom had ik niet eerder aan hem gevraagd wat hem bezighield in plaats van te proberen hem in het gareel te houden?

Vragen stellen
Wanneer je niet zelf voor de klas staat, of dat meerdere jaren hebt gedaan, ken je niet die magische momenten waar we het hier over hebben. Dan kun je makkelijk tot de conclusie komen dat kinderen net zo goed, of misschien wel veel effi ciënter kunnen leren met behulp van allerlei intelligente software. Dan begrijp je niet dat het leren (in de zin van cognitieve vaardigheden) maar een klein deel is van wat we op school doen. Leraren zijn (als het goed is) pedagogen die de overdracht van kennis en vaardigheden gebruiken om jonge mensen te vormen.

Dick van der Wateren: ‘Ik heb allerlei praktische aanpakken verzameld om in de klas meer te werken vanuit vragen. Mijn eigen ideaal is onderwijs dat is opgebouwd vanuit Grote Vragen. Denk aan vragen over het ontstaan van het Heelal en de Aarde, het ontstaan en de ontwikkeling van het leven, de grote verhalen van de mensheid. Het gaat mij om de jonge mens die opgroeit in een wereld die veel vragen oproept en waarin hij zijn plaats moet vinden. Dat perspectief vraagt om meer dan ‘leren’, dat vraagt om vorming.’


Om jonge mensen te helpen hun plaats in de wereld te vinden kunnen we hen niet afschepen met de vragen en antwoorden die in de schoolboeken staan. Die helpen wel om een aantal vaardigheden aan te leren en parate kennis bij te brengen, maar erg interessant zijn ze meestal niet en we kunnen onze leerlingen vaak niet duidelijk maken waarom ze relevant zijn. Ik ben zo langzamerhand uitgekeken op deze lessen, die te veel neerkomen op het klaarstomen voor de Citotoetsen en de eindexamens en te weinig op de dingen waar het in het leven op aankomt. Natuurlijk heeft de school de plicht leerlingen voor te bereiden op hun eindtoets en hun examen, maar ik heb dat eigenlijk altijd gezien als een middel om kinderen op te voeden. Het maakte mij nooit zoveel uit welk vak ik gaf – ik ben begonnen als aardrijkskundedocent, heb wiskunde, natuurkunde en nl&t gegeven – mijn pedagogische rol heb ik altijd minstens even belangrijk gevonden. Daarom is het voor mij zo belangrijk om leerlingen te stimuleren hun eigen vragen te stellen en daarin beter te worden. Daarmee leren ze hun eigen mogelijkheden kennen, diep denken en zich een onafhankelijk oordeel vormen over de informatie die op hen afkomt.
Leraren en opvoeders spelen een onmisbare rol in het zetten van stappen naar volwassenheid. School is een veilige speelplaats om uit te proberen wat je mogelijkheden en talenten zijn en welke plaats je kunt hebben in de democratische maatschappij. Waar je leraar je aanspoort nog net een stapje verder te gaan dan je durfde. Een plek waar je verantwoordelijkheden kunt nemen, fouten kunt maken en leren autonoom te zijn.

Motivatie
Ik heb honderden een-op-een-gesprekken met leerlingen gevoerd en ik moet de eerste nog tegenkomen die zegt dat hij niet wil leren. Ieder kind wil leren, is mijn vaste overtuiging. Alleen willen ze niet alles leren wat wij hun op school aanbieden, of niet op de manier waarop we het hun aanbieden. Ook kunnen wij niet altijd duidelijk maken wat de relevantie is van wat ze moeten leren. En dan, vind ik, kun je er net zo goed mee ophouden. We moeten ons eigen lesaanbod ter discussie durven stellen en er het mes in durven zetten. Ik daag mijn leerlingen ook uit mijn beweringen en die in het boek in twijfel te trekken. Wat mij betreft kunnen ze niet brutaal genoeg zijn. Dat alles draagt ertoe bij dat leerlingen gemotiveerd zijn om zich te ontwikkelen. Het kind dat tijdens mijn spreekuur bij mij binnenkomt met hangende schouders? We praten. Ik stel af en toe een vraag, maar luister vooral, zonder te oordelen. Ik onderdruk de goedbedoelde neiging om raad te geven en het kind bedenkt zelf hoe het verder wil. Na drie kwartier zie ik iemand vrolijk de deur uit huppelen. Het toverstokje heet ‘oprechte aandacht en serieus nemen’. Wanneer we jonge mensen serieus nemen, naar hen luisteren en hen helpen goede vragen te stellen, dragen we bij aan hun volwassenwording.

Dick van der Wateren is leraar natuurkunde en nl&t, edublogger, auteur en medeoprichter van het Blogcollectief Onderzoek Onderwijs (onderzoekonderwijs.net). Op het Eerste Christelijk Lyceum in Haarlem organiseert hij een fablab en hij begeleidt onderpresterende leerlingen. Met financiering van het Leraren Ontwikkelfonds organiseert hij een pilot Scholen Zelfevaluatie waarin 12 po- en vo-scholen samenwerken met de Onderwijsinspectie.

Abonneren >>
Inschrijven nieuwsbrief >>
Kennispartners >>